تاریخ مختصر غور

نوشته : غوث الدین مستمند غوری

سال طبع : 1378 هـ ش

ناشر : انتشارات کتاب عقب قصه خوانی

.................................................................................................................................................

مشخصات:

نام کتاب : تاریخ مختصر غور

نویسنده : غوث الدین مستمند غوری

ناشر : انتشارات کتاب ، عقب بازار قصه خوانی – پشاور

کمپیوتر : مرکز نشراتی میوند – سبا کتابخانه

صفحه آرائی : مجیب الله

سال طبع : 1378 هــ ش

تعداد : 1000 نسخه

...................................................................................................................................................................

فهرست مطالب

عناوین

فصل اول

5 – سوریان و شنسبانیان غور

6 – تابش نور اسلام در غور

7 – زبان باستانی غوریان

8 – موقعیت تاریخی و حدود جفرافیای غور قدیم

9 – غرچستان – معنی لغوی ، موقعیت جغرافیائی و

10 – جایگاه شامخ غور در سرگذشت کشور ما و منطقه

...........................................................................................................................................................

فصل دوم

سلطنت غوریان

1 – ملک شنسب بن خرنک

2 – امیر پولاد

3 – امیر کرور جهان پهلوان

4 – امیر ناصر

5 – امیر بنجی نهاران

6 – امیر سوری بن محمد

7 – امیر محمد بن سوری

8 – امیر ابو علی محمد بن سوری

9 – امیر عباس بن شیش

10 – محمد بن عباس

11 – ملک قطب الدین حسن بن محمد

12 – ابوالسلاطین ملک عزالدین حسین بن حسن

13 – سلطان علاوءالدین حسین ( جهان سوز )

14 – سلطان سیف الدین سوری

15 – سلطان ناصرالدین حسین بن محمد مادینی

16 – سلطان سیف الدین محمد بن علا ء والدین جهانسوز

17 – سلطان اعظم غیاث الدین محمد بن بهاءالدین ابو علی

18 – سلطان علاو ء الدین محمد بن سلطان غیاث الدین بزرگ

19 – سلطان غیاث الدین محمود بن سلطان غیاث الدین بزرگ

20 – سلطان بهاءالدین بن غیاث الدین محمود

21 – سلطان علاوء الدین آتسز ( پسر جهانسوز ) .

22 – سلطان علاوءالدین محمد بن ابوعلی ختم الملوک

طبقه دوم سلاطین تخارستان و بامیان

1 – ملک فخرالدین مسعود بن عزالدین حسین

2 – ملک شمس الدین محمد مسعود

3 – سلطان بهاءالدین سام بن شمس الدین محمد.

طبقه سوم ، سلاطین شنسبانی غزنه

1 – سلطان سیف الدین سوری

2 – سلطان شهاب الدین محمد بن سام

3 – سلاطین ملوک و یا معزیه

4 – سلاطین خلجی

......................................................................................................................................................................

فصل سوم

برخی از علما و شعرای که منسوب به غور بوده اند

1 – امام فخرالدین رازی

2 – نظام عروضی سمرقندی

3 – احمد میدانی

4 – علی باخرزی

5 – منهاج سراج جوزجانی

6 – محمد بن منور میهنی

7 – ابو نصر فراهی

8 – ملک الکلام امام شرف الدین احمد فراهی

9 – محمد عوفی

10 – فخرالدین مبارکشاه غوری ( ملک الکلام )

11 – محمد بن عمر فرقدی

12 – احمد کافی

13 – حلیم ضیاء الدین عبدالرافع هروی

19 – خواجه معین الدین چشتی

20 – امیرحسینی سادات غوری

21 – مولانا سراج الدین پدر مولف طبقات ناصری

22 – امام صدرالدین علی هیصم نیشاپوری

23 – صدرالدین ربیعی فوشنجی

24 – مولانا بوالقاسم

25 – ابوالفرج

26 – ظهیرالدن

27 – فصیح الدین علاء الغوری

28 – ملک الکلام بهاءالدین اوشی

29 – خواجه صفی الدین محمود وزیردربار

30 – عمر سراج تولکی

31 – خواجه امام جمال الدین خارنچی تولکی

32 - شاهان و شاه زادگان شاعر غوری

الف : جهان سوز

ب: ملک تاج الدین تمرانی

ج : غازی علاءالدین ابو علی

د : ملک ناصرالدین غوری

هـ : ملک شمس الین امیر غور

...........................................................................................................................................................

فصل چهارم

مدنیت با شکوه دورهُ درخشان غوریان

و : شهر غلغله ء بامیان

ل : دولت یار ، چغچران و کاسی ، جرماس ، واسیته

م : تیوره و پسابند

2 – معادن و صنایع ، تجارت ، زراعت و مالداری در غور قدیم

............................................................................................................................................................................................

فصل پنجم

آثار با شکوهی که از دوره ء غوریان بخای مانده است

1 – مسجد جامع هرات

2 – منار جام

تعین موقعیت فیروز کوه

3 – از دیگر آثار تاریخی جام و شهرک

4 – یادگارهای تاریخی عصر غوری در هندوستان

فصل ششم

جنایات سپاه چنگیز در ولایت غور

حصار استپه

شهر و حصار فیروزکوه

حصار تولک

قله ء کالیون و حصار فیوار

قله ء سیفرود غور

حصار اشیار و قلاع دیگر غرجستان

قله ء خیسار غور

بقیهء شهر های غور

تحلیل شخصیت چنگیز خان

پایان کتاب

.........................................................................................................................................................

فهرست ماُخذ

1 – افغانستان در پنج قرن اخیر ، تالیف میر محمد صدیق فرهنگ چاپ ایران 1371 جلد اول و دوم.

2 – اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابو سعید ابو الخیر ، محمد بن منور میهنی باهتمام ذبیح الله صفا ، تهران 1348

3 – امیر کرور و دود مان او ، عبدالحی حبیبی ، کابل 1361

4 – امیر حسینی سادات غوری ، مایل هروی ، کابل 1344

5 – اشعار استاد خلیلی ، مایل هروی ، کابل 1340

6 – تاریخ مختصر افغانستان ، پوهاند عبدالحی حبیبی ، انجمن تاریخی ، کابل 1346 جلد اول و جلد دوم 1349

7 – جغرفیای تاریخی غور ، پوهاند عزیز احمد پهجشیری ، پوهنتون کابل 1360

8– جغرافیای حافظ ابرو ، قسمت ربع خراسان هرات به کوشش مایل هروی ، ایران 1349

9 – جغرافیای عمومی افغنانستان ، محمد البر شورماچ نورستانی ، کابل 1350

10 – جبلی غرجستانی ، پوهاند شاه علی اکبر شهرستانی ، کابل 1367

11 – چهار مقاله ء نظامی عروضی سمرقندی به اهتمام دکتر محمد معین ، تهران 1366

12 – حیات افغانی ، محمد حیات خان ، کابل جلد اول 1370

13 – دیوان حکیم انوری به کوشش سعید نفیسی ، ایران 1337

14 – دیوان فرخی سیستانی بکوشش محمد دبیر سیاقی ، ایران 1335

15 – دیوان خواجه معین الدین چشتی مشهور به خواجه ء اجمیر ، طبع هند

16 – سالنامه ء احصائیوی افغانستان ، کابل 1363

17 – سلطان شهاب الدین غوری تالیف محمد ابراهیم ثابت ، کابل 1344

18 – شب های آوارگی ، مثنوی استاد خلیلی از نشرات شورای ثقافتی جهاد افغانستان 1365

19 – شرح حال امام فخرالدین رازی ، تالیف علی محمد حسن العماری ترجمه ء پوهنمل غلام علی امین کابل 1367

20 – طبقات ناصری ، تالیف قاضی منهاج سراج جوزجانی به تصحیح و تعلین تحشیه ء عبدالحی حبیبی ،

جلد اول و دوم طبع تهران 1363

21 – طبقات سلاطین اسلام ، تالیف استاد نلی لین پول ، عباسی اقبال ، تهران 1363

22 – غرچ و غرچستان ، شاه علی اکبر شهرستانی ، مجلهء عرفان شماره دوم سال 1361 کابل.

23 – فرهنگ فارسی دکتر محمد معین دورهء شش جلدی چاپ تهران از سال 1343 به بعد.

24 – فرهنگ فارسی عمید ، حسین عمید ، تهران 1359

25 – گلشن راز ، اثر منظوم شیخ محمود شبستری ، تهران 1367

26 – گزیده هایی اشعار عنصری بلخی به کوشش محمد دبیر سیاقی ، تهرانی 1362

27 – گلگشت خاطره ها ( مثنوی ) اثر طبع مستمند غوری ، نسخه خطی.

28 – مسجد جامع هرات (( رساله )) نوشته ء استاد خلیلی چاپ پاکستان 1363.

29 - نظام بهره برداری از زمین در افغانستان ، قرون وسطی محمد اعظم سیستانی ، کابل 1362

30 – یادداشت های پراگنده ، مستمند غوری 1374 ، دست نویس.

.....................................................................................................................................................................................

خلص سوانح مولف کتاب

قضاوت مل ، مولوی غوث الدین مستمند ولد تاج الدین در سال ( 1337 هـ ش ) در یکی از دهکده های شهرستان تاریخی فیروزکوه جای که منار جام مسجد جامع آن یعنی (( منار جام )) ، هشت و نیم قرن است که از گزند با و باران در امان ماند است دیده به جهان کشود. علوم متداوله ء دینی را تا مقام تدریس طور خصوصی در غور و هرات فراگرفت و در جهاد مقدس ضد تهاجم روس به

مملکت ما تا فروپاشی نظام کمونیستی فعالانه سهم داشت ، در طلیعه ء پیروزی ، بحیث رئیس اطلاعات و کلتور ولایت غور موًظف شد و بتاریخ 1375 هـ ش بحیث رئیس محکمه شهری ولایت غور و سپس بحیث رئیس محکمه ولسوالی تولک ایفاء وظیفه نمود. اکنون بحیث رئیس محکمه ء ولسوالی کروخ ولایت هرات مصروف انجام وظیفه میباشد. استاد مستمند

علاوه بر آنکه عالم دینی بوده و قاضی موفق است ، در ادب و نویسندگی نیز باید او را از اساتید معاصر بحساب آورد. بیرون از اشعار و مقالاتی که در مطبوعات جهاد و بعد از پیروزی از ایشان به نشر رسیده ( ارمغان سنگر ، ارمغان جهاد

و دیوان سوگنامه ) سه مجموعه اشعار وی نیز قبلاَ به نشر رسیده است. جمعاَ پانزده اثر در شعر و تاریخ و عقاید و فقه

نگاشته است که از جمله میتوان تاریخ غورستان و تاریخ مختصر غور را نام برد.

اکنوان که تاریخ مختصر غور اقبال چاپ یافته است ، از پروردگار بزرگ استدعا داریم تا سایر آثار استاد نیز چاپ و

بدسترس علاقمندان قرار گیرد. طول عمر و سعادت دارین را برای استاد از بازگاه الهی استدعا می نمائیم.

والسلام

عبدالقادر موحد رحیمی

8/2/1420 هـ ق

2/3/1378 هـ ش

...........................................................................................................................................................................................................................

بسمه تعالی

ایــن عـاجــز را از ایـــام نــو جــوانــی کــه بــقــول ابـــی الــفــضــل بــیــهــقــی ، کــتــاب زیــاد فــرو مـــی نــگــریــســتــم. از طــریــق نــوشــتــار ها و زبــان مــردم در هـــرات ، بــا قــاضــی الــقــضــات ســعــدالــدیــن خــان ، خــان عــلــوم ، مــعــرفــت و دل بــســتــگــی بــود.

خــانــدان عــلــومــی کــه از عــشــیــره ء بــارکــزای افــغــانــســتــان هــســتــنــد ، در تــاریــخ یــک قــرن اخــیــرافــغــانــســتـــان نــقــش بــارز داشــتـتنــد و قــاضــی الــقــضـات سـعـدالـدیـن خــان مـسـنــد نـشـیــن بــزرگـتــریــن مــقــام عــلــمــی ایــن مـمـلــکــت بــود. از حــسـن اتــفــاق دریــن ایــام ولــیــالـی کــه مــسـئــولــیــت قــضــائــی ولــســوالــی زیــبــا و تــاریــخــی کــروخ بــدوش مــــن افـتــاده اســت ، بــا نـبـیــره گــان قــاضــی الــقــضــات حــاجـی عــبــدالــحــمــید خان عــلــومــی و عــبــدالاحــد جــان عــلــومــی شــنــاســایــی و مــحــبــت دســت داد. ایــن ذوات مــحــترم و ایــن شــخــصــیــت هــای خــیــر و نــیــکــو خــواه بــا کــمـــال مــهــربــانــی کــه مــن ابــراز مــیــدارنــد ، از مــن خــواســتــنــد تــا تــاریــخ مــخــتــصــر غــور را بــه ســرمــایــه خــویــش بــه زیــور طــبــع بــیــارانــد. از ایــشــان بـایــد صــمــیــمــانــه تــشــکــر نــمــایــم کــه ( مــن لــم یـشـکر الـنـاس لـم یــشـکرالله )) خــواهــشــمـنـــدم سـپـاس مــرا بـــپــذیــرنــد و دعــا مــی کــنــم کــه پــروردگــار تــوانــا ایــشــان را ســعـادت دنـیــا و آخــرت نــصــیـب فرماید. امـیــد وارم ایــن عــمــل ســر مــشــق هــمــه تــوانــمــنــدان صــاحـبــدل بــوده بــاشــد کــه در راه نــشــر آثــار

نــویــســنـتدگــان دانــشــمــنــد و شــاعــران شـتیــوا بــیــان کــشــور خــویــش جــوانــمــردانــه اقــدام نــمــایـنــد.

مستمند غوری

هرات 8/2/1420 هـ ق

.........................................................................................................................................................................................

بسم الله الرحمن الرحیم

تاریخ مختصر غور

تمهید

قــلــب آســیــا:

کــشــور مــحـبــوب و مــرد خــیــز و اســلامــی مــا افــغــانــســتــان ، قــلــب قــاره آســیــاســت. شــاعــر اسـلام ، خــطــیــب مـشــرق ، عــلامــه مــحــمـــد اقــبــال لاهــوری گــفــتــه اســـت.

آســـیــا یــک پــیــکــر آب و گــل اســت کــشــور افــغــان در آن پــیــکــر دل اســت

از گــــشــــاد او گـــشــــاد آســـیــــاسـت وز فــــســـــاد او فـــســـــاد آســـیــــاســــت

تـــا دل آزاد اســـت آزاد ســــت تـــــن ورنـــه کــاهــــی در ره بــــاد اســـــت تــــن

شــاعــران اکــثــراً مــردمــان حــســاس و مــلــهــمــی هــســتــنــد ، حــوادث آیــنــده را چــنــان بــا قــوت فــراســت درک و پـیــشــگــوئــی مــیــکــنــنـد ، کــه انـتگــار بــر ایــشــان الــهــام مـیـشــود. ایــنــک از پــیــشــگــوئــی اقــبــال ، ده هــا ســال مــیــگــذرد و بـتاز هــم مــی بــیـنــیـم کـته از تــاًثــیــر فــتــح مـبــیـن افــغــانــسـتــان بــر قــوای اشــفــالــگــر کــمــونــیــزم روســیــه ، نــه تـنــهــا قــاره آســیــا ، بــلــکــه اروپـــای شــرقـــی و ســایــر مــلــل شــــرق و غـــرب ، ازیـــوغ اســــارت کــــمـــونــــیـــزم آزاد و اتـــتحــاد شــــوروی از نـــقـــشـــه ء ســـیــاســی جــهــان مــعــدوم مــی گردد.

قلب افغانستان:

ســرزمــیــن بــاســتــانــی غــور ، قــلــب مــمــلــکــت افــغــانــســتــان اســت. غــوراز لــحــاظ ایـنـــکــه مـرکــزی تــریــن نــقــطــه ء وطــن عــزیــز مــاســت ، بــایــد آنــرا دل کــشــور بــحــســاب آورد. به تعبیر دیگر ، چــون کــشــور افــغــانــســتــان را دایــره ای فـــرض کــنــیــم ، مــرکــز آن داره غــــور خــواهــد بــود.

کـشـور افــغــانـسـتتــان قــلــب آسـیــاســت مــهــد دیــن و دانــش و مــهــر و وفــاســـت

در دل ایـــن ســــرزمــــیـــــن راســـتـــــان هــســت غـــــور نـــــامــــدار بــــاســـتــــان

مـوَُرخـیـن را عـقـیــده بــر آن اســت کــه افـتــاب عـالـمـتـاب اسـلام ، پــیــشـتـر از هـمــه نـقــاط افـغــانـسـتــان، بــر دره هـا و صـخــره هــای سـر بـر فـلــک کـشـیـده ء غــور طـلــوع کــرده اســت ، آن هــم بـاقـتــضـای خـود امــرای اولــیــه ء غــور و رغــبــت تــمــام اهــالــی پــاک طـیـنـت آن بــوده اســت. بـنــا بـه شــهــادت تــاریــخ ، در غــور ، سـلاطـیـن مـســلــمــان و بــزرگــی ظــهــور کــرده انــد. هـنــوز آواز سـلـطــان عــلاوءالــدیــن جـهــان ســوز از دهــلـیـز زمـان بــگــوش مـیــرســد کــه مــی گــفــت

جـــهــــان دانـــد کـــه ســـلـــطـــان جــهــانــم چـــــــراغ دودهء عـــــــبـــــاســــیـــــانـــــم

و یــا ایــن مــطـلــع شـعــرش:

آنــهــم کــه هـــســت فــخــر ز عــدلم زمــانــه را آنــم کــه هــســت جــور زبـذلــم خــزانــه را

پـادشـاهـیـکـه بـا هـمــه آن روح رزمـنـدگــی و سـلـحـشــوری و حـس شـدیــد انـتـقــام جــوئــی و روش خـشــونـت بـار جـنــگـجــوئــی و مـشــاغـل جـان فـرســای جــهــانــداری ، عـلــم و ادب و هـنــر عـصــر و زمــان خــود را بــه پـایـهء کــمــال آن فــراگــرفــتـه بــود. در یـک لـشکــر کـشـی خــویـش کــه بــر دسـت سـپـاهــان سـلـطـان سـنـجــر ســلـجـوقــی در هــرات گــرفـتـــار شــد ، سـنــجـر را بــه واســطــه ء دانـش و هـنـر وحـسـن مجــلــس خــود، بــحــدی زیــر تــاَُثــیــر آورد کـه بــجــای ســزاواری کـشـتـن ، بـخــشــش و بـخـشـایــش یـافـت و سـنـجـر او را بــرادر خــود خــوانــد و تــمــام امــوال مـنـقـول خــود را با مـنـشـور مـمــلـکــت غــور بـدو سـپـرد.

و بــاز هــم بــگــواهــی تـاریـخ ، بــرادر زادگــان عــلاءالــدیـن یـعـنـی سـلـطــان غـیــاث الــدیــن و سـلـطــان شـهــاب الــدیـن بـا جــهــاد و مــبــارزه چــنــان یـک امـپــراطــوری قــوی اســلامــی را بـوجــود مـی آورنــد کــه یــک ربـع شــرقــی دنـیــا در زیــر قـلــمــرو آن قــرار دارد. و شــهــاب الــدیـن غــوری لــوای تـوحــیــد و یـکـتـاپـرسـتـی را در دورتــریــن نـقـاط نـیــم قــاره ء هــنــد بـاهـتــزاز در مــی آورد. و بــعــد از ســلــطــان مـحــمــود غــزنـــوی ، مـشـعــل دعــوت حــق و جــهــاد راه خــدا را در هــنـــد تــا ســالــهـــا فــراوان ، فــــروزان نــــگــه مــیــدارد. حــتـــی تــاریــخ نــگــاران حــدود فــتــوحــاتــش را از ســاحــهء فـتــوحــات مـحـمــود غــزنــوی هــــم زیــــاده تــــر نــــگــاشـــتــــه انــــد. و درســت جــلــوه ء فــــرهــنــگــی و ظــهــور تـمــدن اسـلام را در ســرزمــیــن پــهــنــاور هــنــد بــعــد از فــتـــوحــات شــهــاب الــــدیــــن غـــــوری مــــی دانــــنــد. چــنــانــچـــه خــواجــه خــواجــگــان مــعــیــن الــدیــن چـشــتــی (رح) در زمــــان ایــن ســلـطــان در اجــمــیــر رحــل اقــامــت افــگــنــد و طــریــقـــه ء عــلــیـــه ء چــشــتــیــه بــه یــمــن انــفــاس قــدســیــه آن بــزرگــوار در نــیــم قــاره هــنــد و جــهــان رواج عــام یــافــت کــه هــم اکــنــون زیــارت آن روحــانــی بــزرگ در شــهــر اجــمــیــر از ارادت خــاص و عــام

مـسـلـمـانــان هــنــد و پــاکــســتــان بــر خـــوردار اســت.

مسجد جامع بزرگ شهر هرات ، منار مسجد جامع فیروزگوه مشهور به منار جام ، مسجد قوت السلام دهــلــی وقــطــب مــنــار دهــلـــی کــه هــر یــک عــظــیــمــت فـوق الـعــاده دارد، یــادگــار عــصــر طــلائــی زمــامــداران مــســلــمــان غــور ، و از افــتــخــارات درخــشــان جــهــان اسـلام و از عـجــایـب گــیــتــی بـشـمــار مـیــرونـد. دریــن ســرزمـیــن صــــد هـــا عـالــم ، صــوفـی ، شــاعــر و هــنــرمـنــد طــی ادوار مــخــتــلــف تــبـــارز کــرده انــد کـــه مــایــه مــبــاهــات و ســـرافــــرازی مــا و تـــمــام جــهــان اســلام اسـت.

در غور تمدن بسیار عالی و کم نظیر و جود داشته که در هر وادی خرابه های آن با شکوه و عظمت خاصی نمایان است که نخستین با بدست ناپاک چنگیز و بار دیگر در حملات تیمور لنگ همه آن تمدن با شکوه به ویرانه تبدیل و اهالی قتل عام و کتابخانه ها طعمه ء حریق گردید. از آن به بعد هیچ حکومتی در راه آبادی ویرانه های غور و رفاه و آسایش مردم کچکترین اقدامی بعمل نیاورد و این ناحیه همیشه در ادبار و فلاکت نگه داشته شد.

بعد از کودتای خونین مزدوران روسی در ( 7 ثور 1357 هـ ش ) و قیام عمومی مسلمان افغانستان بر ضد آن ، غور در قیام و جهاد از همه جا پیش قدم تر بود. زیرا در اوایل میزان 1357 اولین قیام و جهاد مقدس به فتوای علمای کرام در ولسوالی پسابند ولایت غور صورت گرفت و ماشاهد جان نثاری های مردم متدین آن بودیم که چگونه ملحدان بد مست و نو کران روس ، آن منطقه را از زمین و هوا بخاک و خود می کشیدند.

با اجـمـال کــه در بـالا از پـیـشـیـنـه ء تــاریـخـی غــور مـتــذکــر شــدیــم ، ایـجــاب مـی نــمــایــد تـا بــطـــور مـخــتـصــر راجــع بـه تــاریــخ غــور مــعــلــومــاتــی را بــه نــگــارش در آوریــم ، زیــرا بـگـفـتــه ء یــکـی از دانـشـمــنــدان گــذشـتــه ، چـیــزی اســت کــه هــر چـه فـاصـلــه ء مـا از آن زیــاد تــر شــود ، زیــبــا تــر مــیـشـود. .

.................................................................................................................................................

فصل اول

1 – وجه تسمیه ء غور

در لـغــت نــامـــه بــرهــان قــاطــع آمــده اســت کــه : غــــور بـــــــر وزن مـــــور نـــــــــام ولایـــــــتـــــــی اســــــت مـــعــروف ، نــزدیـک قــنــدهــار . آقــای پــوهــانــد عــبــدالــحــی و آقــای پــوهــانــد عــزیــز احـمــد پــنــجــشــیــری دو نــفــر مــوَُرخ مــعــاصــر کــشــور مــا را عـقــیــده بــر آن اســت کــه کــلــمــه ء غـــور ، ریـشــه بــاســتــانـــی داشــتــه و از زبـــان اویــســتــا و ســانــســکــریــت و لــســـان بــاخــتــری قــــدیــــم بـــاقــــی مــــانــده اســـت کــه بـــه مـــعـــنـــی کـــوه مــیـــبــاشـــد. زیـــرا ایـــن ســرزمــیــن کــامـــلاَُ کــوهــســتــانـــی بـــوده و بــنــا بــه ایــن مــشــخــصــه ء طــبــیــعــی آنـــرا نــامــیــدنـــد (1)

اســـتــاد فــکـــری ســلــجــوقـــی نــوشــتــه اســـت : و گــرو غــر بــمــعــنــی کــوه اســت و ایــن واژه دری تــا کــنــون در زبــان پــشــتــو زنــده مــانـــده و کــوه را غــر مــیــگــویــنــد. (2) ولــی بــعــقــیــده ء نــویــســنــده عــاجــز ، مــمــکــن اســت کــلــمــه غـــور ، بــضــم اول از غــور ، بــفــتــح اول گــرفــتــه شــده بــاشــد کــه بــزبــان عــربــی بــه زمــــیــن ســــراشــیــب ، گــودی ، قــعــر ، تــه چــیــزی مــثــل تـــه چــتاه اطــلاق گـــردیـــده و بــه فــروشــدن و فــرورفــتــن و فــرورفــتــگـــی اســتــعــمــال مـــی شــود. (3) زیـــرا در غــــور ، وادیــهــا و دره هــای عــمــیــق و پــرنــشــیــب و فــرورفــتــگــی هــای زیــادی وجـــود دارد کـــه عــمــومـــاَُ ســکــونــت اهــالـــی در هــمــیــن فـــرورفــتــگــیــهــا مــیــبـاشــد.

(1) جغرافیای تاریخی غور، کابل ، 1360 نوشته پوهاند پنجشیری

(2) مجلهءهرات 1336 جدی شماره 10و ص 18

(3) فرهنگ فارسی ، دکتر محمد معین ، تهران 1343 جلد دوم و فرهنگ عمید ، تهران 1359 (( حسن عمید))

قدامت تاریخی غور:

نام سرزمین غور و القاب غور شاه ، شارغرچستان و شیر بامیان در آثار موَُرخین و جفرافیانگاران عرب و غیر عرب در اوایل اسلام بکثرت آمده است که میتوان از این کتاب ها نام برد که در آنها ذکری از غور بعمل آمده است المسالک ولاملک اصطخری ( قرن 5 – 6 هجری ) ، صورة الارض ابن حوقل موَُلفه ء ( 367 هجری ) ، حدود العالم ( 372 هجری ) ، تاریخ بیـهـقی ، زین الاخبار گردیزی ( 440 هـ ) ، مجمل التواریخ ولاقصص ، تاریخ سیستان ، چهار مقاله نظامی عروض سمرقندی ، جهان نامه ء محمد نجیب بکران ، معجم الـبــلـدان یاقوت حموی ، آداب الــحـرب والشجاعة ، تقویم البلدان ، تاریخ گزیده ، نزهة القلوب ، سفر نامه ابن بطوطه ، حبیب السیر ، هفت اقلیم و کتاب مهم معاصر سلطنت غوریان طبقات ناصری تاَُلیف منهاج سراج جوزجانی از اوضاع و احوال جفرافیائی – سیاسی و بالاخره حملات چنگیز بر سرزمین غو و احوالی آن معلومات مفصل در اختیار اهل تحقق می گذارد. این اثر مهم در سال 658 هجری تالیف شده است. جغرافیای حافظ ابرو از غور معلومات زیادی می دهد. فردوسی در شاهنامه میگوید:

سر غوریان بو بسطام شیر کجا پشت پیل آوریدی بزیر

اســدی طــوســـی در گــرشــاســـب نــامــه غـــور را در ردیــف شــهــر هـــای بــزرگ یــاد مــی کــنـــد:

زرنج و همه غور و زابل ستان هم از بلخ تا بوم کابل ستان

بعنوان حسن ختام این مبحث را با چند جمله ء که اسفراری در روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات درباره ء ولایت غوز تذ کر میدهد ، پایان میدهیم. او میگوید : ( در قدیم الایام عظیم معمور بود ، عمارات رفیع و قصور بدیع و قلاع منبع داشته و همیشه نواحی آن دیار ، از لوَث بدعت و ناشایستگی ها پاک می بود و هرگز از آن مبتدعی و بد مذهبی پیدا نشده و مردم آنجا همه پاک دین و نیک اعتقاد باشند...) سال تالیف این کتاب اواخر قرن نهم هجری میباشد. (1)

(1) جغرافیای تاریخی غور با اختصار و تعدیلات ص 15 – 20 .

608;ر با اختصار و تعدیلات ص 15 – 20 .

3 – غور در حال حاضر :

غور در تشکیلات اداری فعلی افغانستان ، یکی از ولایات سه گانه ء مرکزی کشور محسوب میشود. مرکز این ولایت شهر چغچران است که بر خط 25 – 65 طول البدل شرقی و 31 – 34 عرض البلد شمالی موقعیت دارد. (1) مساحت مجموعی آن به 38666 کیلو متر مربع میرسد و هفتمین و لایت از نظر مساحت محسوب میگردد و از نظر نفوس با داشتن 366823 نفر در رییف نزدهمین ولایت کشور قرار دارد که باین ترتیب کثابت نفوس در آن 9 نفر در فی کیلو متر بوده یک ولایت متفرق السکنه را تشکیل داده است. و مجموع قریه های غور 1916 قریه است ، چغچران به ارتفاع 2250 تر از سطح بحر بلند افتاده است.این احصائیه مربوط به سال 1354 هجری شمسی است، که زنان در آن وقت حساب نشده اند، البته فعلاّ تعداد نفوس زیاد شده است.

ولایت غور از جانب شمال به ولایت های جوزجان و فاریاب از طرف شرق به ولایت های مرکزی بعنی بامیان و ارزگان و از طرف جنوب به ولایات هلمند و فراه و از سمت غرب به ولایت بادغیس و هرات و قسمتی از فراه محاط میباشد. از لحاظ تشکیل اداری ، دارای واحد های اداری ذیل است:

1 – ولسوالی شهرک ، 2 – ولسوالی تولک ، 3 – ولسوالی لعل و سرجنگل ، 4 – ولسوالی پسابند ، 5 – ولسوالی تیوره ، 6 – و علاقه داری ساغر که مربوط ولسوالی شهرک میباشد. (2) فعلا سه ولسوالی دیگر بنام های دو لینه دولثیار وچهار سده اضا فه شده است.

اهالی غور از اینکه سرزمین شان دارا جلگه های وسیع و وادی های گسترده و فراخ نمی باشد تا ارتفاع کوه ها را در افق پست جلوه دهد ، همیشه باین عقیده بوده اند که این کوه پاره ها بلند ترین کوه های جهان میباشد. حتی منهاج سراج نوشته است که در غور پنج پاره کوه بزرگ است که اهل غور اتفاق دارند که راسیات جبال عالم است.

جنرال فریه فرانسوی صد سال پیش تحت تاَُثیر این عقیده رفت و بعد از مشاهدات این کوه ها نظره داد که قله ء چهل ابدال یکی از بلند ترین قلهه های کرهء ارضی شمرده میشود. حالانکه بحد اکثر از ( 4000) متر بلند تر نیست.

هرلدج در کتاب دروازه های هند ارتفاع آنرا ( 12700 فت ) می نگارد ، ارتفاع کهسار غور بصورت فاحشی از شمال شرق بجنوب غرب کاسته میشود ، یعنی از یکطرف حاشیهء شمال شرقی آن به ارتفاع بین 4 – 5 هزار متر اتصاف داشته بالمقابل نواحی جنوب غربی آن به اراضی خم میشود که اوسط ارتفاع آن از (800 متر ) تجاوز نمی نماید (1)

(1) جغرافیای تاریخی غور ، ص 10 که از جغرافیای شهری افغانستان از محب الله رحمتی اقتباس کرده است.

(2) سالنامهء احصائیوی افغانستان 1363 ص 39 و 41 و جفرافیای تاریخی غور ص 10 - 11

4 – نژاد غوریان :

در دین اسلام افتخار به نسب و قومیت یک کار ناروا است. قرآن کریم می فرماید :

(( یا ایََهاالناس اِنا خلقنکم من ذکر و انثی و جعلنکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقکم ))

یعنی ای مردم ! ما شمارا ازیک مرد و زن ( آدم ع و حوا ع ) آفریدیم و شما را شعبهء شعبه و قبیلهء قبیله گردانیدم تا با یکدیگر معرفت حاصل کنید. و نیز در حدیث شریف است که رسول خدا فرمود : ( من بطیَ بعمله لم یسرع بنسبه ) یعنی هرکس که از لحاظ عمل نیک عقب مانده بود ، نسب او در پیشرفتش هیچ به دردش نمی خورد.

بهر حال ، محققین تاریخ در این مورد یعنی نژاد اولیه ، غوریان نیز تحقیقات سودمندی بعمل آورده اند. عزیز احمد پنچشیری بحواله ء کتاب افغانستان در شاهنامه نوشتهء احمد علی کهزاد تذکر میدهد: غور گذ شته ء تاریخی خیلی طولانی داشته است ، شاهنامه ء فردوسی در ذکر پهلوانان و یا جهان پهلوان ها یکی را بنام ( سام نریمان ) یاد کرده است که در دورهء پادشاهی منوچهر آخرین شاه پیشدادی آریانا زندگی داشت و بحواله ء طبقات ناصری تالیف منهاج سراج ، این جهان پهلوان در غور اقامت داشته و برادرش بنام ( سور ) یاد می شد و ایشان از اولاد فریدون بودند ، یکی امیر و دیگری سپه سالار و سام درداستان های شاهنامه خیلی مشهور شد ، زمان حیات اورا بصورت تقریبی در حدود سه و نیم هزار سال پیش از امروز حدس میتوان زد.

پنجشیری می افزاید : اسلاف عشایر سوری در جنگ های فریدون و

ضحاک که شاهنامه او را از جمله ء اسلاف دود مان مهراب شاه کابلی میداند بعد از یک جنگ و ستیز پس شا شده بطرف غرب و جنوب غرب کشور پراگنده شدند.

موَُلف طبقات ناصری میگوید که : اولاد ضحاک ( بسطام سوری) از جبال شغنان بر آمده به طخارستان و بامیان و غرچستان آمدند و سپس شکار کنان به سرزمین غور در ناحیهء هزاره چشمه در پای کوه زار مرغ و مندیش رحل اقامت افگندند. در نزدیکی چهل ابدال که معروف ترین و بلند ترین قلهء آن (( شامان )) است ، معبر تنگی و جود دارد موسم به تنگی چهک و کوهی در نقطه ء شمالی آن موجود است و آن را کوه سور و یا کوه سوری گویند و دامنه های آن با چشمه سارها و گلهای و حشی و سبزه زار های طبیعی پوشیده شده و آن ناحیه را هزار چشمه خوانند و محتملاً اجداد سوری در همین جا فرود آمده باشند.

سر غوریان بود بسطام شبر کجا پشت پیل آوریدی بزیر

این بود مطالب نیمه افسانوی و نیمه تاریخی شاهنامه در مورد اجداد غوری ها مخصوصاَ دودمان شاهی و سپه سالاران غور ، آقای پنجشیری سپس می گوید : آقای حبیبی این امر را که غوریان از نژاد ضحال تازی باشند ، تردید نموده می نویسد که : ضحاک کار روائی های او یک افسانه ء مطلق است... بنا بر آن غوری ها را از قوم سوری و بقایای ساک های آرین نژاد می شمارد که قرن ها قبل از اسلام از طریق باختر و وادی غربی افغانستان در قسمت جنوب غرب کشور و میدان سیستان جای گرفته بودند، دولت ها خورد و بزرگ ساک ها و پارت ها را بوجود آوردند.... پسان تر در عصر فتوحات اسلامی از کلمهء سور و سهاک به شکل معرب ضحاک ساختند.

اخیراً سید بهادر شاه ظفر کاکا خیل نویسنده و دانشمند پشاور در حصه ء غوری ها می نویسد که : در غور قدیم چهار قبیله چون ، سوری ، تایمنی ، فیروزکوهی و جمشیدی امرار حیات داشتند ، ولی حکمرانان غوری یکسر متعلق به قوم سوری بودند. (1 )

خلاصه اینکه در مورد اصل نژاد غوری ها معلومات موَُ ثق دردست نیست، حتی حکم پوهاند حبیبی نیز جز رجماً بالغیب چیزی دیگری نمیتواند بوده باشد ، اما امروز در غور چهار ایماق وجود دارد و مردم غور عموماَ متعلق به

فیروز کوهی و تایمنی و غوری هستند ، و ایماق ، جمشیدی نیز در نواحی هرات و کروخ زندگی و سکونت داردن که درین باره خورشید جهان نیز تصریح میکند.

پوهاند حبیبی در مورد (( سور و سوری)) می نویسد که : سور در زبان ویدی قدیم آریائی ، عبارت از بت آفتاب پرستان ، ومجازاً شخص دانشمند و روشن بوده است. و درنام های اشخاص و اماکن هند ، گاهی به معنی پهلوان و به مفهوم مجازی قوی و نیرومند آمده است... حبیبی افزوده است ، یکی از کسانی که به این قبیله منسوب بود، ماهوی سوری مرزبان مرو است که یزد گرد آخرین پادشاه ساسانی را به وسیله ء آسیابانی در سنه ( 31 هـ/ 651 م ) کشت.

و بقول طبری در سنه (36 هـ/656 م) ببخضور حضرت علی (رض) رفت و نامه ء از آن حضرت گرفت تا جزیه و مالیات را به او دهند. این ماهوی سوری حکمرانی نیرومندی بود و بقول فردوسی ، بلخ و هرات و بخارا را گرفت :

به مهتر پسر داد بلخ و هری فرستاد از هر سوی لشکری

سـپــه را درم داد و آباد کــرد سر دودهء خویش بر باد کرد

بـشــهــر بــخــارا نهادند روی چنان ساخته لشکر جنگجوی

استاد حبیبی سپس گوید که نکات اساسی روایت فردوسی که ماهوی سوری نژاد بود و بایزد گرد در آویخته با روایات طبری سازگار می آید ، زیرا نامهء که حضرت علی ( رض) باو داده بود ، عین آن که تاریخ ( سنه 36 هــ) دارد نیز از طرف طبری ضبط شده است. (1)

5 – سوریان و شنسبانیان غور:

استاد حبیبی می نویسد : منهاج سراج بحوالت نسب نامه ء ملک الکلام فخرالدین مبارکشاه که باسم سلطان علاوءالدین جهان سوز غوری آغاز و بنام غیاث الدین محمد سام حدود (580هـ و 1184 م) ختم کرده. حکمران دود مان سوری را در اوایل عصر اسلامی ملک شنسب بن خرنک می شمارد.... از اسلاف این دود مان در تواریخ دیگر چیزی ندیده ام ، ولی مهناج سراج که بدربار غور محشور بود ، اخلاف ملک شنسب را بر می شمارد و میگوید که وی در عهد خلافت علی ( رض) بر دست او ایمان آورد و از حضرت خلافت عهدی و لوائی بستد.

این اولین حکمدار سوری است که در دوره ء اسلامی و حدود (36 هـ 656 م) در غور از او خبری داریم و طوری که گذشته معاصر او در مروماهوی سوری حکمراندی و شاید هردو حکمران سوری مرو و غور بحضرت خلافت رسیده باشند......

بعد از ملک شنسب تا زمان خروج ابو مسلم خارسانی ( 120 هـ 747 م) در مدت یکصد سال خبری از حکمرانان سوری نداریم تا که باز منهاج سراج از امیر پولاد یکی از اخلاف غیر مستقیم ملک شنسب یادی میکند که لااقل باید این امیر پولاد کواسه ء ملک شنسب باشد و بقول منهاج سراج اطراف جبال غور در تصرف او بودند و نام پدران خود احیاء کرد ، چون صاحب دعوت عباسیه ابو مسلم مروزی خراسانی خروج کرد و امرای بنی امیَه را از خراسان اخراج نمود. امیر پولاد لشکر غور را بمدد ابو مسلم برد و در تائید آل عباس (رض) آثار بسیار نمود و مدت ها عمارت مندیش و مرماندهی بلاد جبال غور مضاف بدو بود.

استاد عبدالحی حبیبی ، حکمران دیگر این خاندان را بنام امیر کرور میداند. وی میگوید : امیر کرور ولد امیر پولاد بود که در سنهء (139 هـ ) در مندیش غور امیر شد و او را جهان پهلوان گفتندی ، امیر کرور را در دعوت عباسی و در انتقال خلافت از خلفای بی اَمیه به خلفای بی عباس سهم عمده و اساسی بود. و او را در این راه پیروزی هی بزرگ دست داد ، بعد از امیر کرور که در جنگهای پوشنگ ( زنده جاه حالیه ) غرب هرات کشته شد ، فرزندش امیر ناصر بر غور ، بست و زمینداور حکم راند. حدود (160 هـ) . (1)

(1) جغرافیای تاریخی غور با تلخیص و تصرف ص 11 – 12 .

(1) جغرافیای تاریخی غور با تخلیص ص 23 – 23 .

میر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی ، کابل 1361 ص 1 – 6.

امیر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی ، کابل 1361 ص 1 – 6.

6 – تابش نور اسلام در غور :

چــنــانــچــه قــبــلاً بــحــوالــه ء طــبــقــات نـاصــری و تــاریــخ طــبــری و شــاهـــنــامــه ء فــردوســـی مــتــذ کـــر شــــدیـــم کــه مــاهــوی ســـوری و مــلـــک شــنــســب بــن خــرنـک هردو به سال (36 هـ ق ) بــحــضــرت خــلافـــت مــشرف و بــه پــیــشگـــاه حضرت عـــلــی خـــلــیــفـــه ء چــهـــارم ( رض) اسلام ســـر اطـــاعــت فــرود آوردند و عـهــــــد و لــوای مـبــــارک را گرفــتــنــد. چــنــانکـــه آن عــهـــد و لــوای حــضــرت عـــــلــــی ( رض ) بـــعـــد از مــــلـــــک شــــنـــســـب در خـــــانــــدان غـــــوری بحـــیـــــث یـــــک تحــفــه متــبــرک تا آخر حفظ و نگهداری می شد و از حکمرانی به حکمرانی دیگر به میراث میرسید ، بطور واضح معلوم است که آفتاب جهان آرای دین مبین اسلام در همان زمان ، بر سرزمین غور طلوع و ظلمت کفر را در نور دیده است، یعنی حدود (36 هـ ق) و این امر نیز از روایات موَُرخین که قبلاً ایراد گردید واضح شد که غوریان با ایمان و حاکمان وقت آن در تحول مهمی که امپراطوری بنی اَمیه را سرنگون و خلافت عباسی را اساس گذاشت سهم مهم و تاََثیر بسزا داشتند. و این مسئله خود گواه آن است که اسلام در دورهء آغاز خلافت عباسی در غور به کمال طلوع خود رسیده بود ، تا حدیکه این ابو مسلم خراسانی خود از مرو رود و غرچستان بود.

محمد ابراهیم ثابت در کتاب خود ، ( سلطان شهاب الدین غوری ) می نوسید : طبقات ناصری نگاشته است که پادشاهان غوری در محبت ، عشق و علاقه ء خود به آل محمد (ص) و امامان دین قوی و راسخ بودند. یعنی وقتیکه پادشاهان غوری بدست حضرت علی ( رض) خلیفه ء چهارم با سلام در آمدند و آن حضرت منشور مملکت غور و لوای مبارک اسلام و استقلال را بدیشان سپرد ، محبت اولاد علی (رض) در دلهای آنان رسوخ یافت که در نتیجه این پادشاهان با بنی امیه که دشمنان اهل بیت بودند ، شدیداَ به مخالفت بر خاستند و در این منازعه همیشه جانب اهل بیت را می گرفتند .به دین ترتیب عداوت بنی امیه بحدی رسید که در تمام بلاد اسلام بر سر منبر ها بر اهل بیت نا سزا می گفتند ، بجز مملکت غور. آقای ثابت بحواله ء روضیه الصفا می افزاید که : فخرالدین مبارکشاه که ملک الکلام در بار سلطان غیاث الدین محمد سام بود این مطلب را در نسب نامه ء خود متذکر شده و ظاهراَ از نسب نامه و تاریخ مبارکشاه فقط همین چند بیت بیش بجای نمانده است و آن ابیات این است :

بــا ســلام در هــیــچ مـنبــر نماند که بروی خطیبی همی خطبه خواند

که برآل یــسین بــلــفــظ فصــیــح نــکــردنــد لعــنــت بوجــه صریح

دیار مندیش از آن شد مــصـئــون که از دست هرفــتـنـه آمد بــیــرون

نــرفــت اندرو لعــنـــت خــانــدان بدین بر هــمــه عــالــمــش فخردان

ازین جنبش هرگز وروکس نگفت نه در آشــکــارا و نه در نــهـــفـت

مهــیــن پــادشــاهــان بادیـن و داد بدین فــخـر دارند بــر هــر نــــژاد

این بدگوئی آل بیت بر منبر ها تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز (رض) ( 99 – 101 هـ ) دوام داشت و حضرت عمر بن عبدالعزیز (رض) در این عمل جداً ممانعت کرد و بجای آن فرمان دان تا این آیه را قرائت کند : (( اِنََ الله یاَمر بالعدل و الإحسان و ا

إیتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر وا لبغی بعظکم لعلکم تذکرون )) ( نحل /90 )

که با این افدام حضرت عمر بن عبدالعزیز (رض) تما مسلمانان جهان خرسند گردیدند و شاعری قصیده ء در مدح او سرود و آن حضرت فرمود : اینک از آن گناه رستگار شدیم (1)

پوهاند پنجشیری می نویسد : در مورد اینکه غوری ها اکثراَ و یا تماماّ چه وقت بدین اسلام مشرف شدند و حصص مرکزی آن تا کدام زمان پیرو دین قدیمی خود بودند ، به استناد ماً خذ تاریخی و منابع جغرافیای معلومات مفید میتوانیم حا صل نمائیم.

به قول اصطخری در زمان سامانیان از اهالی غور فقط کسانی پیرواسلام بودند که در جوار ممالک اسلامی سکونت داشتند. صاحب حدود العالم ، پادشاه غور را غورشاه خوانده و اورا تابع گوزگانان دانسته و نوشته است که اندر قدیم این ناحیت غور همه کافران بودند اکنون بیشتر مسلمانند. ابن حوقل مانند اصطخری در مورد اینکه نواحی مرکزی غور کافر و حواشی آن نسبت تماس با مناطق اسلامی مسلمان اند هم نظر میباشد.

مـــیــنــورســکــی در تــعــلــیــقــات خــود بــر حدود الـعـالـم در حـــالـیـکـه بــر گــفــتــه ء مــوَلــف کــتــاب در ایــن مورد تــبصـره نــمــوده مــی نــویـسـد کــه : ایــن گــفــتــه ء صاحب حدود العالم که مردم غور اکثراّ مسلمان بودند ، سخنی است مبالغه آمیز ، چــه اگــر اکــثــراّ مسلمان مــی بــودند ، هــرگــز در مــــقــابــل حــــمـلات مــحــمــود کــبــیــر چــنــان مــقــاومت از خـــود نــشــان نــمــی دادند و مــشــارالـیــه به استقامت و پافشاری از حد گذشته ء اهــالی غــور عــلــیــه فــاتــح کــبــیــر استــنــاد ورزیده بر این قول صاحب حدود العالم هم انـتــقـــاد مــیــکــنــد که غور شاهان را مطیع آل فریغون می دانست. چنانچه به وضاحت می نویسد : استقامت لجوجانهء اهالی غور علیه محمود این مسئله را که تقریباّ چهل سال قبل غور شاه بدون مقاومت حاکمیت و نفوذ حکمران محلی گوزگان را پذیرفت هم چنان مشکوک به نظر جلوه میکند.

پوهاند پنچشیری اضافه میکند : انتقاد مینورسکی بر گفتهء حدود العالم که مردم غور اکثر مسلمان بودند ، سخنی است مبالغه آمیز ، قابل تاَُمل است چه دفاع غوریان در برابر حملات سلطان محمود و مقاومت های سخت ایشان معنی این را نمی دهد که ایشان همه کافر بودند ، بلکه معنی آن را میدهد که غوریان با همان حس سلحشوری و آزادمنشی در برابر قوای محمود کبیر مقاومت کردند. دیگر اینکه زمام دار آن وقت غور ، محمد سوری است که در برابر سلطان محمود کبیر ( در دارالملک و قلهء آهنگران ) مقاومت زیاد از خود نشان داد و او طوری که از نامش پیداست ، یک نفر مسلمان بود.شخصیکه هم امیر و هم نامش محمد باشد کافر شده نمیتواند ( امیر محمد سوری )

در نتیجه با قطعیت می توان حکم کرد که اسلام در اوایل قرن اول هجری بدون جبر و اکراه و بنا به رغبت ، رضاء ، طوع وخوشی زعمان اولیه ء غور و اهالی آن ، در سرزمین غور از خلوص قلب پذیرفته شده و ریشه های این شجره مبارکه در اعماق دلهای غوریان با ایمان بیش از چهارده قرن است که جای گرفته و مستقر گردیده است.

سلطان شهاب الدین غوری ( پشتو ) تالیف محمد ابراهیم ثابت چاپ کابل 1344 ص 23 – 25.

جفرافیای تاریخی غور ، تالیف پوهاند عزیز احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 31 و امیر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی کابل 1361 ص 26 بعد.

740;ف پوهاند عزیز احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 31 و امیر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی کابل 1361 ص 26 بعد.

7 – زبان باستانی غوریان:

در مورد زبان قدیم غوریان جر َ و بحث ها و تحقیقات زیادی از طرف نویسندگان کشور ما و دانشمندان خارجی صورت گرفته که ایراد آن همه آراء و نظریات از حوصلهء این مختصر خارج است. این عاجز را عقیده بر آن است که نه تنها زبان غور قدیم ، بطور قطع و یقین فارسی دری بوده ، بلکه فارسی دری در عصر امپراطوری اسلامی غور ، به اوج اعلای ترقی خود رسیده بود.

ابو اسحق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخری معروف به کرخی دانشمند معروف متوفی ( 346 هـ ق ) در کتاب مهم خود المسالک و الممالک نوشته است که : ( زبان غوریان چون زبان خراسان است. )) (1) بخوبی و اضح است که زبان

فرهنگ فارسی ، دکتر محمد معین ج 5 ص 154 ، تهران و جغرافیای تاریخی غور ص 144 به بعد.

خراسان به اتفاق موَُرخین فارسی دری بوده و خراسان گهوارهء این زبان است. پس به این نتیجه میرسیم که زبان ساکنان غور هم مثل سایر بلاد خراسان ، بجز از فارسی دری چیزی دیگر نبوده است. برخی نوشته ء ابوالفضل بیهقی را در تاریخ معروفش دلیل گرفته اند که گویا زبان غوریان غیر از فارسی دری بوده.

بیهقی نوشته است : (( امیر ( مسعود غزنوی ) حرکت کرد بدان جانب ( غور ) ، دانشمندی را به رسولی آنجا فرستاد با دو مرد غوری از آن ابوالحسن خلف و شیروان تا ترجمانی کنن و پیغام های قوی داد و بیم و امید چنانچه رسم است. (1)

از جمله موََلفان خارجی اشخاص مانند بوزورت در دائرة المعارف اسلامی ، اولاف کیرو در کتاب پتان ها راورتی توضیح میکند که در مناطق کوهستانی افغانستان هنوز لهجه های محلی متعددی موجود است که اگر زمامداری از مرکز به آنجا برود ، با مردم محلی توسط ترجمان باید صحبت بکند. از دیگر سو ، یکی از مهمترین آثار ادبی سلاطین غوری در هنگام رهایش شان در غور ، کتاب : (( چهارمقاله ) نظامی عروضی است که درآن حکایات متعددی در شاعری و شعر دوستی و شعر شناسی ( فارسی دری) افراد خانوادهء مذکور از جمله شخص علاوءالدین حسین جهان سوز ثبت است. (2)

امــا نــویــســنــده ء عــاجـــز عــقــیــده دارد که کــلــمــهء تــرجــمــان کــه در عبــارت بــیــهــقــی آمــده اســت ، یــکــه کــلــمــه ء عــربــی اســت کــه مــعــنــی گــزارنــده یــعــنــی انــجــام دهــنــده ، پــردازنده ، تــاَُدیــه کــنــنــده و تــبــلــیــغ کــنــنــده آمــده اســت. ( رجــوع شــود بــه فــرهــنــگ فــارســی مــعــیــن هــمــیــن مــاده ) پــس نــتــیــجــه ایــن طــور مــیــشــود کــه : امــیــر غــزنــوی آن دو مــرد غــوری را تــحــت ریــاســـت آن دانــشــمــنـــد بــرای ابــلاغ پــیــغـــام هـــای قــوی و بــیــم و امــیــد خــود در بــیــن غــوریــان فــرسـتــاده بــود ، نــه ایــنــکــه آن دانــشـتمـــنــد زبــان غــوریــان را نــمــی دانــســتــه و مــردان غــــوری را بحیث مترجم باخود همراه برده باشد ، بلکه در حقیقت مردان غوری عضو آن هیات بوده اند تا مردم غور آنهارا خودی گفته از حالت وحشت از امیر غزنوی بر آمده باو وارده مذاکره و مصالحه گردند. مهم تر این است که وقتی در حدود هزار سال نثر فارسی و نظم آنرا ورق میزنیم و مــیــخوانیم این امر

جغرافیای تاریخی غور ، ص 135 به بعد.

افغانستان در پنج قرن آخیر ، تالیف میر محمد صدیق فرهنگ ، ایران 1371 ، ج 2 ص 337

بخوبی قابل درک است که زبان فارسی دری در عصر درخشان غوریان به اوج پختگی و بحد اعلای تکامل خود رسیده بوده و شاهان و شهزادگان غوری اکثراّ مردمان عالم و دانش پرور و سخن شناس و سخنور بوده اند و علماء شعرای بیسار ، در دربار ایشان باتجمل و شکوهمندی موجود بودند. باکمال تاَُسف در اثر وحشیگری های سپاه مغول از آن آثار ارزنده بجز مقدار معدودی بجای نمانده است که از جمله میتوان از کتاب نفیس و پر ارج تاریخ (( طبقات ناصری)) تاَُلیف قاضی منهاج سراج جوزجانی تولکی نام برد که حتی پوهاند عبدالحی حبیبی نثر آنرا از نثر بیهقی هم شیواتر شمرده اند. و بیساری از دانشمندان آنرا از شاهکارهای نثر دری بحساب آورده اسن. منهاج سراج منسوب به دربار غور بود و کتاب وی در باب تاریخ غور بهترین معلومات را بما ارائه می نماید.

چهار مقاله نطامی عروضی نیز از امهات نثر فارسی دری است و متعلق به در بار غور و زبان قدیم غوریان ، کتاب دیگری که در این سلسله از آن زمان باقی مانده است ، اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابو سعید ابوالخیر است . این کتاب که بنام سلطان غیاث الدین غوری اهدا ء شده است و به شهادت همه ادیبان و دانشمندان پارسی گوی شرق و شناسان خارجی ، یکی از آثار خیلی عمده و پیشرفته ء نثر فارسی دری میباشد. سه اثر فوق را در فصل سوم این تاریخ مختصر انشاءالله تعالی مشروحاّ به معرفی میگیریم و نمونه ء از نثر و طرز نگارش هریک را می آوریم بدانجا مراجعه شود.

همچنان چند پارچه شعر سلطان علاءالدین جهان سوز و اشعار اندکی که از ملک الکلام فخرالدین مبارکشاه غوری در خلال اوراق تاریخ ها و تذکره ها در دست است ، همه و همه گواه این مدعاست. و دانشمندان و شاعران دیگر معاصر سلطنت عوری و منتسب به دربار آنرا نیز در فصل سوم با نمونه ء اشعار شان که محمد عوفی در لباب الالباب وسایر موَُرخین جسته ، جسته ذکر و ایراد کرده اند. می نگارم و قضاوت را به خوانندگان وامیگذارم. گرچه در حملات ویرانگر و تباه کن چنگیز ، سردار سفاک مغولان وحشی بنا به نوشته ء منهاج سراج در طبقات ناصری : (( اهل غور ، از درمی، چهاردانگ شهادت یافتند . )) (1) دانگ یک ششم درهم است. به این حساب ، دو سوم از مردم غور به شهادت رسیده و یک سوم آن باقی مانده بود. آنان هم در شعب جبال و در پناه حصارهای تسخیر ناپذیر تا آخرین رمق مقاومت می کردند. با آن هم زبان فارسی دری تاکنون در میان غوریان محفوظ مانده است و امروز همه اهالی غور بدین زبان تکلم می کنند و در بین ولایات افغانستان غور تنها ولایتی است که همه نفوس ان به زبان دری صحبت می نمایند و زبان دری زبان مادری همه مردم این مرز بوم است. ودر غور موجوده زبان دری با لهجه های ذیل تکلم می شود : هزارگی مربوط است به هزاره های ساکن ولسوالی لعل و سرجنگل ، این لهجه ها برای همه فارسی زبانان قابل درک است و اختلافات چندانی در آنخا به نظر نمی رسد و هنوز واژه های دری در هریک از آنها محفوظ مانده است. واژه های که ناصر خصرو بلخی در سفرنامه نوشته و بیهقی و منهاج سراج و نظامی عروضی و صاحب اسرار التوحید به کار برده اند ، به وفرت در این لهجه ها یافت میشود. اگر زبان قدیم غور غیر از فارسی دری زبان دیگری می بود امروز هم بایداز آن زبان اثر و علامتی در غور باقی می ماند و نباید بدین گونه محو و نابود می شد. پس بخوبی ثابت شد که زبان قدیم غور فارسی دری بوده است نه چیز دیگری. یک نکته را در پایان قابل ذکر میدانم که این مبحث تنها تحقیق تاریخ است و گرنه نزد دین مبین اسلام اختلاف زبان ها از جمله ء آثار قدرت کامل خداوند ( ج) شمرده می شود : (( و من ایته خلق السموات و الارض و اختلاف النستکم و الوانکم ))

ترجمه : و از دلایل قدرت خداست خلقت آسمانها و زمین و اختلاف لغاتی که شما بدان تکلم می کنید و اختلاف زیگهای تان.

بنا به این آیه کریمه اختلاف زبانها و نژاد ها از عظیم ترین آثار قدرت الهی نمایندگی می کند که در ردیف خلقت آسمانها و زمین قرار دارد. الله تعالی زبانها را مختلف آفریده و آنرا نشانهء قدرت و جلال خود ساخته است. دیگر هیچ لزومی ندارد که یک طایفه زبان و هم چنین نژاد خود را بردیگران ترجیع بدهد و بر تر بشمارد. زیرا در اسلام صرف تقوی شان بر تری است. الحمالله ما مسلمانیم و این است عقیده ء ما.

طبقات ناصری جلد دوم ص 135 – 140.

8 – موقعیت تاریخی و حدود جغرافیایی غور قدیم :

غور که همیشه بحیث سد مستحکم در برابر مهاجمین بوده ، از قدیم تا به امروز با اندک تفاوت ، دارای یک نوع موقعیت جغرافیای عجیب است. کوه های بلند و پر برف ، کوتل ها و راه های صعب العبور ، دره های کم عرض و باالآخره سلحشوری و رزم جوی ساکنان آن که تا پای جان از سرزمین خویش دفاع کرده اند ، باعث شگفتی می باشد.

بنا بر روایت نیمه افسانوی و نیمه تاریخی فردوسی در شاهنامه موجودیت غور به زمان مهاجرت آرین ها از بلخ و بالاخره ساکن شدن آنان در این کوهسار تعلق میگیرد و اسم موجوده ء غور را نیز آنان برا آن نهاده اند. حدود غور تا قرن چهارم هجری روشن نیست ، زیرا اغلب آثار جغرافیائی در حملات چنگیز نابود گردید. از خلال مطالعهء حدودالعالم متعلق به (372 هـ ق) به موقعیت غور پی می بریم (( غور ناحیتی است اندر میان کوه ها و شکستگی ها و او را پادشاهی است که غور شاه خوانند...)) و جای دیگر در ذکر حدود گوزگانان ( جوزجان موجوده ) می گوید : (( ....و این ناحیتی است که مشرق او حدود بلخ است و تخارستان تا بحدود بامیان و جنوب وی آخر حدود غور است و حد بست و مفرب وی حدود غرچستان است....)) حدود مکمل غور در صورة الارض ابن حوقل بغدادی در سال 367 هجری این طور بیان شده است: (( بلادی که غور را احاطه کرده اند ، عبارت اند از هرات تا فراه و از آنجا تا بلدی داور و از آنجا تا رباط کروان که تحت حکومت محمد بن افرغون ( فریغون ) صاحب جوزجان است و از رباط کروان تا غرچستان و از انجا تا هرات.....))

کتاب مسالک وممالک ابواسحق ابراهیم اصطخری ( قرن 5 – 6 هجری) مینویسد : (( و حدود غور از هری در گیرد تا فره و تا زمین داور و تا رباط کروان از اعمال ابن فریغون و تا حدود غرچستان و هم چنین تا به هری باز گردد. ))

یاقوت حموی در معجم البلدان خود اوایل قرن هفتم هجری می نگارد : (( .... غور عبارت از مجموع جبالی است واقع بین ولایت هرات و غزنی و شهر های بارد و موحش است و شهر بزرگی که در آن ملوک غور حکمرانی می کردند بنام فیروز کو ه یاد میشود. ))

ابوالفداء در تقویم البلدان (720 هــ) گفته است: (( .... غور را عمل (ولایت ) هرات و رباط کروان و غرچستان و خلاصه خراسان از سه جهت فراگرفته است و از این رو آن را جزء خراسان آورده اند ، اما حد چهارم آن نواحی سیستان است . ))

حمدالله مستوفی در نزهة القلوب خود (740هجری ) تذکر داده است : (( ولایت است و شهرستان آن را آهنگران خوانند از اقلیم چهارم است....))

امین رازی در هفت اقلیم (1010 هجری) مینویسد : (( .... و غور ما بین غزنی و خراسان واقع شده و آب و هوای نیک دارد و اکثر فواکهش خوب میشود و بیشتر ولایت وی کوهستانی است.))

لی ، استرینج انگلیسی در جغرافیای تاریخی سر زمین هیا خلافت شرقی که در سال (1905 م ) تالیف شده در مورد حدود غور تاریخی نظرش را چنین ارائه کرده است : (( ناحیهء بزرگ کوهستانی در سمت خاور و جنوب غرجستان معروف بود به غور و غورستان و از هرات تا بامیان و حدود کابل و غزنه امتدان داشت که عبارت از منطقه جنوب رود خانه هرات باشد....))

بار تولد دانشمند اروپائی نیز غور را بین قلمرو سلسله ء ابو داود و گوزگان و غرچستان و ولایت هرات تا فره یا فراه میخواند ، باید ترتیب غور تاریخی شمالاّ برباط کروان و دیگر سرحدات و لایت گوزگان ....شرقاّ به ولایت بامیان و غزنه و جنوباّ به زمین داور و فراه ، غرباّ به غرچستان تاریخی و هرات محاط بود و این حدود جغرافیایی مسلماّ در عهد اسلامی میباشد ، نه قبل از اسلام چه پیش از اسلام غور و غرچستان یک واحد جغرافیایی محسوب می گردد. و بعد از اسلام ولایت غور بدوحصهء سیاسی غور و غرچستان منقسم گردید و در مقابل پادشاهان محلی غور ( خانوادهء سور) حکمرانان محلی غرچستان مقلب به (( شارها )) عرض و جود کردند. (1 )

جفرافیای تاریخی غور با تصرف و اختصار ها ص 38 – 43.

9 – غرچستان

معنی لغوی ، موقیعت جغرافیایی و پیشینهء تاریخی آن :

غرچ و غرش به معنی کوه است ، منسوب به کوه را به معنای کوهی (( غرچه )) و بشکل معرب آن غرجه و غرشه میگویند ، چنانکه ابو طیب مصعبی گوید:

صد و اند ساله یک مرد غرچه چرا شصت و سه زیست آن مرد تازی

که در این بیت غرچه به معنی کوهی بکار رفته است. اسدی طوسی در (( لغت فرسی)) بیتی از (بدیعی ) را در باره (غرچه ) شاهد می آرد:

بفریبد دلت بهر سخنی روستائی و غرچه را مانی

که غرچه و غرجه و غرشه برای جای و کشور و منطقه نیز به کار رفته است. بحتوی شاعر عربی طائی ( 820 – 897 م ) چنین می گوید: بالغرش او بالغور من رهطه....

در بر هان قاطع آمده است : غرچه.... ولایت غرچستان و مردم آنجا را نیز گویند. ابن حوقل بغدادی ( وفات 355 هـ ق ) در صورة الارض می گوید : غرج الشار در گذشته ناحیهء از کشور بزرگی موسوم به مملکت (( غرحه)) بود.

بعقیدهء بعضی از لغویون ، غرج و یا غرش خود بمعنی جمع است ، یعنی کوه ها ، چنانکه (( غرج الشار )) به مفهوم جبال الملک یا کوه های پادشاه. ولی غرچگان به معنای کوهیان واهی غرچستان هردو آمده است چنانکه فرخی سیستانی گوید:

درین دیار به هنگام شاد چندین بار پلنگ وار نموند غرچگ ان عصیان

فردوسی گوید:

از ایران بکوه اندرایم نخست در غرچگان تا در بوم بست

ذکر غرچستان در بسیاری ار آثار تاریخی و جغرافیایی موجود است. از جمله المسالک و الممالک ، احسن التقاسیم ، تقویم البلدان ، معجم البلدان ، زین الاخبار، حدود العالم ف صورة الارض ، تاریخ بیهقی، طبقات ناصری ، بارهان قاطع ، جامع التواریخ، جهان گشای ، البلدان ابن فقیه همدانی ، آثار البلاد و اخبار العباد ، احسن التواریخ، و عنصری بلخی ملک الشعرای سلطان محمود غزنوی گوید :

کنون عجب تر از آن فتح ، فتح غرجستان

که شد به دولت او مر سپاه او را رام (1)

فرخی سیستانی در مدح سلطان محمود غزنوی گوید :

تـرا آنـجا غـلامانــند چون خــوارزمـشـاه ای شــه

دگر چون میر طوسی و زو گذشتی میر غرچستان

در مدح سلطان مسغود غزنوی فرزند محمود گوید :

از این نکوتر و مردانه تر فراوان کرد بپای قلعهءغور و بکوه غرجستان

و در مدح ابو منصور قراتگین دواتی امیر غرجستان گوید:

سپهبد سپه شاه شرق ابو منصور قراتگین دواتی امیر غرجستان (2)

عتبی منشی سلطان محمود که در فتح غرجستان حضور داشته است ، در تاریخ یمینی آن واقعه را بصورت مفصل ذکر میکند. شاهنشاه بابر در تزک خویش در طی واقعات سال 908 گوید ( در 7 شعبان در راه بازگشت از هرات، از چغچران و مواضع کنار غرجستان (ظاهراّ از یگانه اثری است که نام چغچران مرکز فعلی ولایت غور در آن ذکر گردیده است. ) دیگر از کتبی که بذکر غرجستان رداخته اند: تایخنامهء هرات، روضات الجنات، تاریخ الرسل ولملوک، طبری، جام جم فرهاد میزا، شاهنشاهی ساسانیان از کریستانسین دنمارکی .

اصطخری درالمسالک آورده است: ( از فره تا بلدی داور از بلدی داور تا رباط کروان از عمل ابن فریغن و از رباط کروان تا غرج الشار و از آنجا تا هرات همه به غور واقعند و مسلمانند.

حدود العالم در بارهء رود مرو گوید : ( از حد میان گوزگانان و غور از حد غرجستان بگشاید.) این رود که به قرار تصریخ حدود العالم از حد غرجستان سر چشمه میگیرد و بر شبین می گذرد، ( شبین قصبه ء غرجستان بوده است و در حد غربی گوزگانان). (3)

در جغرافیای حافظ ابرو چنین می خوانیم : ( و آب مرغاب از میان غرجستان میگذرد و مبداء آن از کوهستان بامیان است.... سپس فروتر شده مشخصات واقعی غرجستان را بر می شمارد باحتمال قوی ممکن است حافظ ابرو که در رکاب امیر تیمور گورگان مدت های زیادی را سپری کرده است. غرجستان را هنگام لشکر کشی های تیمور بدانجا خود مشاهده کرده باشد و از چشم دیده های خود حکایت کند. بهر حال او میگوید.

در غرچستان در غاله هاست از بالای کوه که سر در غله است تا پایان کوه که رود مرغاب میرسد ، چشمه سارهاست و هرجا که همواری است، مردم آن ولایت بدان همواری ها درخت ها نشانیده اند و غلهء آنها اکثر دیمه باشد بر بالای کوه و با اکثر زمین هموار باشد. اما آنجا آب روان نیست، درخت های خو رو از امرود و لانه و غیره باشد و در غاله ها درخت جوز بسیار بود و در بع مرغاب درخت انجیر بسیار بود.... کوهستانی سخت دارد، چنانچه اشتر بدان ولایت نتواند رفتن و کسانیکه از طفولیت از آن ولایت بیرون نیامده اند ، اشتر ندیده اند و حاکم آن را شار می گفته اند و حالا خود مدت مدید است که از نسل آن شاران کسی نمانده است و حکام آنجا را از دیوان دارالسلطنه هرات مقرر میکنند.

در غرجستان کان زر بوده است....(3) این حکایت را از روی همین روایت این مستمند به نظم آورده بودم که عیناّ آن را از مثنوی گلگشت خاطره های خود می آرم:

سـنـجـر ســلجـوقی وگان زرغرجستان

چون به غـــرجــستــان ما کــان طـــلا بـــود در ایــام مـــاضــی بــر مــلا

در زمــان ســـنـجــر ان شــاه کـبــیــر کــار مــیــکــردند در ان نــاگــزیـر

عـــامـــل آن کــار پــیــش شـــاه شــد راه را پـیــمــود و بــردرگــان شــد

گـفـت بــاداعـمرت افــزون ای مـلـک گشته ام در بهت و حیرت منـسـلک

مـیـکـنـم من خـرج دیــنـاری هــــزار جمله در کــان طــلا ار بــهـر کـار

حـاصـل آن نـیـسـت از آن بــیــشـتــر هــیــچ تــوفــیـر نـمــی بـیـنم ز زر

شــاه گـفـتــمـش ترک کار خود مگیر ترک کـار از اعـتـبـار خو مگــیـر

چــون طـلا از سنگ می آری برون چـیـسـت زیـن توفیر نزد تو فزون

وانـکـه درویـشـان آن شـهـر و دیـار مزد می یـابـنـد از ایـن کـار و بار

ایـن دگـر تـوفـیـر بـاشــد نــزد مــن زود تــر شـو سوی کار خـوشـتـن

زرزسنـگ حاصل نمدن همت است این عمل نزدیک ماذی قیمت است

بررعــیـــت کـار پـیــدا مــیــشـــود قـلـب شـان زیــن مـزد شیدا میشود

مـیـرســنـد از کــار بـر رزق حلال مـیرهند از مـشـکـلات مـاه و ســال

ایــن مــروت بــس بــود تــوفـیر ما دردو عالم هست زین توقیرما (4)

مایل هروی در تعلیقات خود بر جغرافیائی حافظ ابرو ذیل غرجستان به نقل از صورة الارض ابن حوقل می نویسد: غرچ الشار دو شهر دارد یکی بشید و دیگر شورمین و وسعت آنها به یک اندازه است و سلطان آن دو شهر در هیچ یک از آنها مقام نمیکند و شارکه این سر زمین بوی منسوب است به قریهء چیل موسم به بلیکان مقیم است ، این سرزمین در گذشته ناحیهء از کشور بزرگی موسوم به مملکت غرجه بود، دوشهر مذکور دارای باغها و آب است، از بشین برنج بسیار بدست می آید که آنرا بر بلاد مجاور بلخ و جز آن می برند، فاصلهء بشین تا درهء مرو الرود یک منزل و از آنجا تا رود مروالرود از سوی مشرق یک تیر پرتاب است و از بشین تا شورمین از سوی جنوب ران کوهستای به مسافت یک منزل است. (4)

بشاری گوید: غرجستان ناحیه است دارای قریه های بسیار و ده سبز دارد که کهترین آن در ابشین است که باشگاه شاران میباشد، آبادی هایش زیبا است و جامع قشنگ دارد و کاروان سرای ها. شهر دیگرش شورمین است و بلیکان شهر دیگر آن است که میان کوهاست، غرجستان قلعه های بسیار داشته است که در زمان حملهء چنگیز خان در آن دژها متحصن شده بودهد، علاوه بر شهر های متذکره بندر یا بندار شهر دیگر آن بوده است که اکنون هم به همین نام موجود است. قمران و تخران اگرچه جدا ذکر شده است، اما از مناطق غرجستان بوده اند و دیو شاران نیز از غرجستان بوده است.

بشاری میگوید: در آنجا داد و عدالت بصورت واقعی آن بر جای است و گویا دنبالهء داد گستری حضرت عمر ( رض ) خلیفهء دوم ابن عبدالعزیز است، رسوم آن چشمگیر است و فرمان روایان ستمگار در آنجا نست، انچه از دارایان میگیرند به ناداران می دهند. اگر کسی بکار ناروا دست یازد مورد بخشایش می آید یا جزای شرعی در باره تطبیق می شود. اهل آن مردمان نیکو کار و خوب کردار اند. موََلف حدودالعالم گوید: مردمان این ناحیت مردمانی اند مسلم و بی بد و در بارهء مردم دیوشاران گوید: مردمان جنگی و از غرجستان گوزگان است. احسن التقاسیم مثلی دربارهء غرجستان می آرد : و طوبی لاهل العرج به عدل الشار. و نیز گوید : قومی برتر از مردم غرجستان نیست. شاراه غرجستان مردان دانشمند و دانش پرور بوده اند، خصوصاّ شار ابو نصر محمد بن اسد، چنان که عتبی درباره اش گوید : ( به مطالعهء کتب و مجالست اهل ادب پرداخت و بلذت علم از لذات ملک و شهوات دنیا قناعت نمود.) ابن اثیر در الکامل گوید: عدهء از کتابهای تهذیب از هری را در بارهء لغت بخط خودش دیدم و در آن نسخهء بود که محمد بن احمد بن الازهری در آن نوشته بود. این جزء را از سرتاپا برای شار خواند، کسیکه با ازهری هم نشین بوده و کتاب تهذیب او را خوانده باشد او مرد فاضلی بوده است.

نگاه کن که امیر جلیل تا بنشست بجای شار بفرمان خسرو ایران

(فرخی سیستانی )

لقب شار سالیان دراز بر امیران غرجستان ثابت بوده است، بشاری معنای شار را ( ملک) نوشته است. ابن خلدون معنای شار را ( ملک الحیل) گفته است. ( 5)

ناصر خسرو بلخی گوید:

اســتـاده بـه فــربـبـامـیا شـیر بنشسته به غز دربشین شاری

چنین به نظر میرسد که شاران غرجستان در ازمنهء قبل از اسلام نیز در همین سرزمین حکمرانی داشتند و تصویر یکی از اسلاف ایشان که بدست آمده عیناّ با چهرهء شاهان هپتالی ( هیاطله، هون) شبیه است.

در عصر اسلامی ذکر شاران غرجستان با فتوحات سلطان محمود و تمرکز اداری کشور در تحت ادراهء سلطنت غزنه می آید که یکی از شاران غرجستان مسمی به شار رشید در سنه ( 389 هـ ) به سیادت سیاسی سلطان محمود و توحید اداری کشور خاضع شده بود ، دیگر شار ابو نصر محمد بن اسد است که در سنه ( 405 هـ) سلطان محمود او را اسیر ساخت و در سنه (406 ه ـ ) در هرات از جهان رفت.

سوم شار شاه ابو محمد بن محمد در زندگانی پدر بجایش نشست و با سلطان محمود و ابو علی سیمجور جنگید، قبل ار سنه ( 406 هـ) در گذشت.

چهارم شار شاه بن ابراهیم که دخترش حور ملک در حبابت ( نکاح ) سلطان علاءالدین جهان سوز غوری بود. شارانی که بعد از عهد سلطان محمود گذشته اند، در تحت سلطهء غزنه و غور میزیسته اند، ولی اشخاص عالم و دانش دوست و علم پروری بودند. (6)

عبدالواسع جبلی شاعر معروف نیز از غرجستان بوده است که در عهد سلطان سنجر میزیست وفاتش در (555 هـ ) است، دیوان او در تهران به طبع رسیده است.

عالم دیگر امام صدرالدین علی نیشاپوری در آنجا مدرس بوده است. و صاحب تاریخ روصات الجنات فی اوصاف مدینهََ هرات گوید: مردم آنجا به غایت سخت جان و کوه رو و درشت خوی باشند، و نخچیر بسیار صید کنند.

مولف حدود العالم گوید: جای بسیار غله و کشت و بزر و آبادان است و همه کوه است، شبانانند و بزریگر و دربارهء دیوشاران گوید: ناحیتی است بزرگ و بسیار نعمت، زمچی اسفرازی گوید: حصون و ثغور استوار دارد و میوه های خوب او سیب و امرود و انجیر و انار و جوز بسیار از آنجا حاصل می شود. از آنجا کشمش و برنج نیر بدست می آمده است. مالیات سالانهءدر آن زمان عبدالله بن طاهر ( وفات 230 هجری ) بین ( 212 و 213 هـ ) یکصد هزار درهم و هزار گوسفند است و اگر مالیهء سالانه دیو شاران را که ده هزار درهم بوده است بان آن جمع کنیم مجموعاّ یکصد و ده هزار درهم و هزار گوسفند می شود . (7 )

محمد اعظم سیستانی محقق معاصر در بحث پیرامون محصولات و پیداوار مهم خراسان می نویسد: از غور برده و زره و جوشن و سلاحهای نیکو ( حدودالعالم ) و گسپند اعلی چونکه دارای کشت های خوب و چراگاه های فراوان است ( اصطخری. در کوه های غور که بر بامیان و پنجشیر گذشته از اول تا آخر معادن سیم و زر موجود بوده و هست ( ابن حوقل )….

ازغرج ( غرجستان ): نقره و نمد و اسپ اعلی و استر، ( احسن التقاسیم ) تنگ ستور( ابن فقیه ) از ابو شاران: معدن زر ( حدود العالم (8)

اشیای فوق محصولات عمدهء این سرزمین ها در ادوار باستانی بوده است. این بود خلاصهء تتبعات ما در مورد معرفی غرچستان که بطور بسیار مختصر ایراد شد.

(1) غرچ و غرچستان نوشته شاه علی اکبر شهرستانی مجله عرفان شماره دوم 1361 ص 887 به بعد

(2) دیوان غرخی سیستانی بکوشش محمد دبیر سیاقی، تهران 1335 ص 258 و 303 و 327

(3) غرچ و غرچستان، ص 92 – 94.

(4) جغرافیای حافظ ابروقسمت ربع خراسان بکوشش مایل هروی چاپ ایران 1349 ص 35 به بعد.

(5) تعلیقات مایل هروی بر جغرافیای حافظ ابرو چاپ ایران 1349 ص 111.

(6) غرچ و غرچستان صفحات 93 و 94 و 95 با تصرف و اختصار

(7) غرچ و غرچستان ص 95 – 96.

(8) نظام بهره برداری از زمین در افغانستان قرون وسطی تالیف محمد اعظم سیستانی کابل 1362 ص 49 و 50.

(7) غرچ و غرچستان ص 95 – 96.

(8) نظام بهره برداری از زمین در افغانستان قرون وسطی تالیف محمد اعظم سیستانی کابل 1362 ص 49 و 50.

10 – جایگاه شامخ غور در سرگذشت کشور ما و منطقه :

اهمیت تازیخی غور، تنها مربوط به دورۀ امپراطوری درخشان سلاطین این سرزمین نیست، بلکه قبل از آن هم از بسا نقاط موقف چشم گیری در صحنۀ تاریخ کشور داشته است، یکی از ارزشهای تاریخی ای سرزمین افسانوی همانا حس آزاد منشی و سلحشوری باشندگان قدیم آن در برابر متجاوزین میباشد، هیچ کشورگشائی تاقرن چهارم هجری نتوانست روح آزاد منشی و غرور ملی این خطه را بزور و حیله خفه سازد. اگر چه در غور قدیم اتحاد سیاسی وجود نداشت و گاه گاه جدال و نزاعی هم در بین ملوک رخ میداد، ولی تسلط بیگانه را هم روا نمی داشتند. در مبارزات استقلال طلبی خراسان به سرکردگی امیر پولاد سوری ( 130 هـ ) با ابو مسلم خراسانی معاونت های زیادی کردند که خلافت عباسی را بجای سلطۀ اموی در بغداد روی کار آوردند، بقول فردوسی و دیگر منابع مؤثق ماهوی سوری که کنارنگ و یا مرزبان مرو بود، یزد گرد سوم آخرین شاه ساسانی را از بین برد. با این موقف غور چه قیل از اسلام و چه در عصر اسلامی از نظر سیاسی حایز اهمیت خاصی میباشد.

بعد از تاسیس امپراطوری غوری به ویژه در عصر سلطان بزرگ غیاث الدین و برادرش سلطان شهاب الدین، افغانستان شاهد پیشرفت های در ساحات فرهنگی، هنری و غیره میباشد، و غور مرکز سیاسی و فرهنگی تمام خراسان، سیستان، بلوچستان، سند، پنجاب الی دهلی و از جانب شمال و لایات مرو، بلخ، طخارستان را الی کوههای پامیر و چترال در بر میگرفته است.

بقول هولدج انگلیسی: از شیندن نام غور، سرزمین بنظر انسان مجسم میشود که از اقصای هندوستان تا ایران و از آمو تا هرمز امتداد داشت، این امپراطوری پهناور در پهلوی فعالیت های سیاسی علم و دانش و هنر و ادبیات و غیره مظاهر تمدن را تشویق و حمایت می نمود.

شاهان غور که خود ادیب و دانشمند و شاعر بودند، مقام شعراء و هنرمندان را گرامی میداشتند. صنایع مختلفه غور در آسیای میانه شهرت زیاد داشت.

موََرخین دانشمندان، شعرا، و ادبای که در در بار غوری ها بوده اند، تعدان شان فوق العاده زیاد است ( که ما در فصل علیحده درین مورد بحث خواهیم کرد) حاخ نجومی و یا رصد خانه امیر عباس غوری یکی از شگفتی های باور نکردنی است که در جای آن تشریح خواهد شد. با کمال تاَسف، حملات چنگیز عدۀ زیادی از آثار کتبی و منابع معتبر تاریخی را نیز از میان برده است با آن هم از لا بلای خرابه های عهد چنگیزی به کمک باستان شناسی و عدۀ معدود آثار تاریخی به عظمت فرهنگی و تمدن درخشان این دورۀ امپراطوری غوری می توان پی برد، تعمیر مسجد جامع هرات ، قطب منار دهلی و منار جام در غور که هریکی نظر به سبک معماری و هنر خطاطی در تاریخ تمدن آسیائی و سطی کم نظیر می باشد. (1) ( که در ین موارد نیز بعد از این در جای دیگری مفصل خواهیم نوشت) مربوط به عصر تابناک غوری می شود، و بدینجا فصل اول را کوتاه می کنیم، می پردازیم به فصل دوم و شرح سلطنت غوریان و معرفی سلاطین غوری.

(1) جغرافیای تاریخی غور تالیف پوهاند عزیز احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 29 با تلخیص و تعدیل.

6; احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 29 با تلخیص و تعدیل.

فصل دوم

سلطنت غوریان

عرصهء مملکت غور چه نا محدود است که در آن عرصه چنان لشکر نا معدود است

(انوری)

سلطنت دودمان شاهی غوریان از ممتد ترین دوره های حکمروائی در تاریخ مملکت ما و حتی در تاریخ سلاطین اسلام محسوب میگردد. بگواهی تاریخ، بعد از اسلام این خاندان سلاطین اسلام در حدود هفت صد سال در سر زمین غور و بخشهای وسیعی ازشرق زمین فرمان روائی کرده و امپراطوری وسیع اسلامی را تشکیل داده اند که بقول منهاج سراج ربع شرقی دنیا در قبضهء اقتدار آن قرار داشت. در فصل اول چند تن از امرای غوری را که مقارن ظهور و گسترش دین مبین اسلام در این سر زمین حکومت میکردند و در حوادث و رویداد های آن زمان تاَثیر بسزا داشتند، بر شمردیم که عبارت بودند از:

1 – ملک شنسب بن خرنک حدود (36 هـ/ 656 م ):

معاصر حضرت علی (رض) که همزمان با او در مرو ماهوی سوری حکم مراند، غالباّ هردو حکمران مرو و غور بحضور حضرت علی ( رض ) مشرف شده اند که حکایت آن در فصل کذشته کذشت.

2 – امیرپولاد از احفاد ملک شنسب حدود ( 130 هـ 747 م ).

3 – جهان پهلوان امیر کرور ولد امیر پولاد ( 139 – 154 هـ / 756 – 770 م )

4 – امیر ناصر ولد امیر کرور حدود (160 – 776 میلادی )

تا اینجا در فصل گذشته بطور مختصر امرای غوری را به معرفی گرفته بودیم، اکنون دنبالهء موضوع را با بیان شرح حال بقیهء امراء و سلاطین غوری پی میگیریم:

5 – امیر بنجی بن نهاران حدود (170 هـ / 786 م ):

منهاج سراج جوزجانی در کتاب خود ( طبقات ناصری ) امیر بنجی نهاران امیر بزرگ شنسبی میداند که در غور ذکر او سایر است. و او را از کبار ملوک غور دانند و جمله سلاطین فرزندان او بودند. و امیر خوبروی گزیده اخلاق و به همه اوصاف ستوده موصوف بود. وی به اتفاق یکتن امیر معاصر غوریش شیش بن بهرام به دربار هارون الرشید رفت و امیر بنجی به لقب قسیم امیر الموََمنین به امارت غور شناخته شد و از حضرت خلافت عهد و لوا آورد. چناچه سلاطین غور به همین لقب تا خروج مغول در غور و هند ملقب بوده اند. اما امیر دیگر شیش به پهلوانی لشکر ( سپه سالاری غور ) منصوب گشت و هردو به تشریف دارالخلافت مشرف شدند. چنانچه تا عهد مناج سراج امارت غور در شنسبانیان و پهلوانی در شیشانیان بر قرار بود. ( 1 )

6 – امیر سوری بن محمد حدود ( 253 هـ ق / 866 م ) :

در انجا باز خلای سه قرن ( سه نسل ) در سلالهء امرای غور موجود است و خود منهاج سراج هم میگوید که از عهد امیر بنجی تا بدین عهد امارت غور یافته نشد، چون اتساق این طبقات دردهلی بود، و ممالک اسلام بواسطهء فتنهء کفار مغل تفرقهء دیار پیدا آمده بودف امکان نقل کردن از آن تاریخ که در بلاد غور در نظر آمده بود، نبود.

این امیر سوری معاصر خرج یعقوب لیث صفاری در اواسط قرن سوم هجری بود، بیشتر اراضی غور را در تصرف خود د اشت، چون یعقوب از بلاد نیمروز بر بست و بلاد داور و تگی آباد و رخج غالب آمد، طوایف غوریان به کوهسارهای خود تحصن جستند و سر جمله مندیشیان شنسبانی همین امیر سوری بود که قصر و دارلملک او دردامن کوه زار مرغ وقوع داشت.

اما آنچه برخی از موََ رخان مانند جهان آراء و منتخب التواریخ، امیر سوری را فرزند زادهء امیر بنجی شمرده اند، باموازین تاریخی سازگار نمی آید، زیرا به تصریح منهاج سراج ، امیر بنجی با هارون الرشید معاصر بود حدود ( 170 هـ ) و اگر ما سه نسل را در یک قرن بشماریم باید امیر سوری در حدود ( 233 هـ ) زندگی داشته باشد و بعد از او که پسرش محمد بن سوری معاصر سلطان محمود حدود ( 400 هـ ق ) است، بین پدر و پسر فاصلهء یک و نیم قرن واقع است و این هم بعید بنظر می آید که هریکی صد سال زندگی کرده باشند ( 2 )

7 - امیر محمد بن سوری حدود ( 405 هـ ق / 1014 میلادی ( :

طوریکه گفته شد، یعقوب لیث صفاری ( 254 – 265/ 867 – 878 م ) نشیب های جبال غور را از زمین داور و زاولستان و رخج و تگین آباد بدست آورد حدود ( 252 هـ ق 863 م ) ولی سوریان و مردم غور بر اسیات جبال غور پیاه بردند و با سلامت ماندند. چون سلطنت بامیر سبکتگین بن جوق.. رسید و در 27 شعبان سنه 366 هـ / 976 م در غزنه بر تخت نشست، لشکر با طراف برو و زمین داور و قصدار و بامیان و تخارستان در ضبط آورد، چند کرت از بست بطرف جبال غور لشکر کشید و قتال بسیار کرد، چون بعد از مرگ سبکتگین ( 387 هـ / 996 م ) پسرش سلطان محمود بر تخت نشست، امارت غوریان به امیر محمد سوری رسیده بود و ممالک غور را ضبط کرده، گاهی سلطان محمود را اطاعت نمودی و گاه طریق عصیان سپردی و خراج مقرره را بازداشتی، اندر عاقبت سلطان محمود با لشکر گران به جانب غور امد و محمد را در قلعهء آهنگران که اکنون هم به همین نام موجود است، محاصره نمود. محمد مقاومت کرد و بعد از مدتها بطریق صلح از قلعه فرود آمد و بخدمت سلطان محمود پیوست و سلطان او را باپسر کهترش شیش بجانب غزنه برد، چون محمد اسیر شد، از غایت حمیتی که داشت، طاقتی مذلت نیاورد و خاتمی دشات در زیر نگین آن زهر تفبیه کرده بودند آنرا بکار برد و در گیلان ( بین مقر و غزنه ) در گذشت. و این پیکار و مقاومت و در آخر اسارت محمد بقول بیهقی در سنه ( 405 هـ ق / 1014 م ) خاتمه یافت.

داستان جنگهای سلطان محمود را با ملک محمد سوری غیر از طبقات ناصری ، موََُ رخان دیگر همچون ابن اثیر در الکامل ( 9/ 61 ) و حمدالله مستوفی ( تاریخ گزیده ) ( 406 – 467 ) و بیهقی و تقبی و فرشته و روضة الصفا و غیره هم نوشته اند و عنصری شاعر در بار سلطان محمود در قصیدهء فتوح سلطان بدین واقعه هم اشره دارد:

گرفتن پسر سوری و گشادن غور هر اینه نتوان کرد در سخن مضر(3)

(1) امیر کرور و دودمان او، تالیف پوهاند عبدالحی حبیبی، کابل 1361 ص 18.

(2) امیر کرور و دودمان او ص 18 – 19 و تاریخ مختصر افغانستان تالیف عبدالحی حبیبی طبع کابل 1346 جلد اول ص 155.

(4) امیر کرور و دود مان او ص 19 – 20 .

(3) امیر کرور و دود مان او ص 19 – 20 .

8 – امیر ابو علی محمد بن سوری حدود (420 هـ / 1028 م ) :

ملک محمد سوری دو پسر داشت، یکی شیش که کهتر و نزد پدر محبوب تر بود و سلطان محمود او را با پدرش به غزنه برد و بعد از مرگ محمد واپس به غور فرستاده شد، دیگر ابو علی بن محمد سوری که بقول منهاج سراج مرد نیکو سیرت بود و در عهد پدرش امارت جبال مندیش داشت و مردم هم اورا دوست داشتند و مطیع سلطان محمود بود و بنابرین پس از مرگ محمد، امارتش در غور از دربار غزنه شناخته شد. این پادشاه نیکو کار برای خلق نیکوئی کر و بناهای خیر فرمود و دربلاد غور مساجد جامع و مدارس بر اورد و روزگار گذشتاند و برادرش شیش هم در ظل حمایت او بود، اندر عاقبت عباس پسر شیش کسب شرکت نمود و عم خود امیر ابو علی را بگرفت و ممالک غور را در ضبط آورد و این در عهد سلطنت مسعود غزنه بعد از مرگ سلطان محمود ( 421 هـ / 1029 میلادی ) بود. (1)

9 - امیر عباس بن شیش بن محمد حدود ( 450هـ ق / 1057 م ) :

امیر عباس جوان شجاع و بیباک و در غایت رجولیت بر آمد و جمعی احداث را بدور خود فراهم آورد. عمش را بگرفت و ممالک غور را ضبط کرد، سایس و بدادگر بود، با ملاک و اموال مردم تعلق گرفت و مردم از او روی گردان شدند و از سلطان ابراهیم بن مسعود نواسهء سلطان محمود ( 451 – 492 هـ ق ) استمداد کردند، چون ابراهیم بر غور لشکر کشید عباس را بدستش دادند و اندر حبس به غزنه برده شد و ممالک غور را به پسرش امیر محمد سپردند. مهناج سراج از شومی عهد و خشونت اخلاق عباس و حتی سگ بازی های او داستان ها دارد، ولی با این همه ظلم و تعدی، او در علم نجوم نصیب کامل داشت. (2) و در مندیش غور درخطهء سنگه قصر بلند و باعظمتی ساخت مشتمل بر دوازده برج و در هر برجی بصورت برجی از فلک سی دریجه نهاده، شش برج شرقی و شمالی و شش برج غربی و جنوبی و وضع آن چنان بود که هرروز آفتاب از یک روزنه به نسبت آن روزنه که مطلع آن بود می تافت و معلوم میشد که آن روز آفتاب در کدام درجه و از کدام بر جست. عباس در بنای کاخ های عالی در غور دستی داشت.(3)

این حکایت را حقیر مستمند به نظم کشیده ام که اینک تقدیم میگردد:

امیر عباس غوری و کاخ نجومی اش

بــــود انـــدر غـــــور مـــا مــــردی امـــیـــر نــوجـــوان و صـــاحـــب تـــاج و ســـریــر

یـــــادگــــــار ســــوریـــان غـــــور بــــــود با شـــکـــوه و شــوکــتــش مــشــهــور بود

بـــود جـــــــد دود مـــــان غـــــــــوریــــــان حـــاکـــم فـــیـــــــروزه کـــو و بـــامـــیــان

در نــهــایــت ضـــابــط و ســپــــاس بـــود نــام وی هـــرجــــا مـــلـــک عــبــاس بـود

ســخــت کــامــــل بــود در عــلــم نـجـــوم داشـــت بــهـــره نـــیـــز از دیــگــر عـلوم

مــصــلـحت با عــقــل دور انـدیــش کــرد روبـــســـوی خــطـــهء مـــنـــدیــش کــرد

تــا بــســازد قـــلـــعـــهء بــس ارجــمــنــد بــارهء آن مــــهــســـر چـــرخ بـــلـــنــــد

داد فــــرمــــان تـــــا کــــه مـعــمــاران او جـــمــــلــــه بـــنــایــان و گـــلــکـــاران او

از هــمــه جــا هـــا فــــراهــــم آمــــدنــــد در حــضــورش جــمــلـــه یـکــدم آمـدنـد

زارمـرغ آن کــوه چــون چــرخ بــریــن شـاه را از بــهــر قــلــعــه شــد گــزیــن

گــــرد بــر گـــردش بـــدیــوار مــشــیـــد بــاره هــای بـس بــلــنـدی بــر کـشــیــد

پــس بـپــایـش سـاخـت کــاخ پــرجـلال بــر فــراز تــپــهء درعــــیــــن حــــال

بـــــرجــهــا بــودش ده و دو در شـمـار هــر یــکـی را سی دریــجــه اســتــوار

شــش بروجش بود در شرق و شـمـال جــمــلــگــی دارای اوصــاف کـــمــال

شش دگر زان بود در غـرب و جـنوب مــایــهء اعــجــاب و دل انگـیـز خـوب

هریکی زان برج هـا چون بر گماشت صـــورت بــرج فـلـک بروی نگاشت

وضــع آن را کـرده بـود او آن چـنـان از کــــمــال او ســتــادی در عــیـــــان

هر سحر خــورشــیـد چون در تافتی یـک دریــچـــه کـــاخ را دریـــافــــتــی

مطلعش بود آن دریـچــه بـی گــمــان زان هـمــی دانـسـت تــاریــخ و زمــان

او هــمــی دانـســت تـا ایــن آفــتــاب از کــدامــیــن درجـه گــشــته باریـاب

در کدامین نـسـبـت است ان مـقـدمش پــس کــدامــیــن بــرج بــاشـد همدمـش

بـــود آن کــاخ بـزرگ بـــی بــدیــل بــر کــمــال دانــش و فــکرش دلــیــل

زیــــن حـــکـــایـــت کــن یــقــیــن ای نــکــتــه گــیــر

بــــود غــــور انــــــدر تـــمـــدن بــــی نــظــیـــــــر( 4)

10 – امیر محمد بن عباس ( حدود 470 هـ / 1077 م ) :

وی بالتماس اشراف و اکابر غور، بعد از فتح سلطان ابراهیم غزنوی پادشاه غور شد. و بقول منهاج سراج مردی در نهایت حست خلق، عادل و عالم نواز بود که جمله مردم ولایت غور او را منقاد شدند و بقدر امکان در احیای مراسم خیر و بذل و عدل جهد نمود و با دربار غزنه روابط نیکو و اطاعت داشت. مردم غور را مرفه و در آسایش و امن نگهداری نمود. (5)

11 – ملک قطب الدین حسن بن محمد بن عباس: ( حدود 510 هـ /1116 م )

اورا جد سلاطین بزرگ غور شمرده اند و امیر عادل و نیکو عهد و خوبروی بود، ولی در ایام شاهی او مردم تگاب از ولایت و جیرستان ( اجرستان کنونی ) عصبان آوردند و قطب الدین انهارا سرکوبی نمود و درجنگی تیری بر چشم اش خورد و از آن زخم بمرد، درین وقت پسرش شهاب الدین بنام محمد خرنک غوری برین نواحی حکم راند. (6 )

12 – ابوالسلاطین ملک عزالدین حسین بن حسن: ( حدود 530 هـ /1135 م )

وی نیز پادشاهی بود معروف، با اوصاف گزیده و اخلاق پیندیده که غور و بلاد جبال در عهدش معمور و مردم آن آسوده بودند، او را ابوالملوک هم گفته اند، زیرا هفت پسرش برین سرزمین ها حلم راندند:

1 – ملک شهاب الدین محمد خرنک ملک مادین غور حدود 550 هـ ق / 1154 م )

2 – ملک فخرالدین مسعود امیر بامیان و تخارستان ( 540 – 558 هـ ق / 1145 – 1162 م )

3 – سلطان علاوءالدین حسین شاه غور و غزنی و بامیان 544 – 551 هـ ق / 1149 – 1155 م )

4 – سلطان سیف الدین سوری پادشاه غور و غزنی 544 هـ ق /1149 م )

5 – سلطان بهاءالدین سام پادشاه غور ( 544 هـ ق / 1149 م )

6 – ملک الجبال قطب الدین محمد امیر غور و فیروز کوه مقتول ( 541 هـ ق/ 1146 م )

7 – ملک شجاع الدین ابو علی امیر جرماس خراسان و غور حدود ( 540 هـ ق / 1145 م )

روابط عزالدین با دولت سلجوقی و سلطان سنجر ( 511 – 552 هـ ق / 1117 – 1156 م ) نهایت دوستانه بود و تحفه ها بدربار سلجوقی میفرستاد و پسرانش اقتدار دولت غوری را در تمام خراسان وسعت بخشیدند. (7 )

منهاج سراج جوزجانی موََرخ نامور غور، سلسلهء سلطنت غوریان را بر چهار وظیفه قرارداده است: 1 – سلاطین فیروز کوه، 2 – سلاطین تخارستان و بامیان، 3 – سلاطین غزنه، 4 – سلاطین معزیه در هند ( که جانشین سلطان شهاب الدین غوری در هندوستان بودند.

و کار این عاجز درین مختصر به همان ترتیب در نظر گرفته شده است. و امرای غوری را که تا اینجا بر شمردم، همه از طبقهء اول بوده اند و هنوز این طبقه بقیه دارد. ناگفته نماند که درین تاریخ تا حد ممکن از اختصار کار گرفته می شود، چون مهمترن منبع تاریخ غور طبقات ناصری تالیف مهناج سراج جوزجانی است، خوش بختانه آقای حبیبی مطالب آن را در کتابهایش، امیر کرور.... و تاریخ مختصر افغانستان جلد اول بحث غوریان، بسیار زیبا و استادانه بر گزیده بود و من هم از نوشته های وی اقتباس کردم و زیادت های را که لازم به ببینم از مناج دیگر بر آن خواهم افزود.

(1) امیر کرور و دود مان او ص 30 .

(2) اثر مذکور ص 30 – 31 .

(3) جغرافیای تاریخی غور، پوهاند عزیز احمد پنجشیری، چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 29 .

(4) مثنوی گلگشت خاطره ها اثر مستمند نسخهء خطی ص 110 – 111.

(5) امیر کرور و دودمان او ص 31 .

(6) امیر کرور و دود مان او ، ص 31 .

(7) امیر کرور و دودمان او ص 32.

1608; ص 31 .

(6) امیر کرور و دود مان او ، ص 31 .

(7) امیر کرور و دودمان او ص 32.

13 – سلطان علاءالدین حسین جهان سوز: (حدود 544 – 551 هـ ق /1149 – 1155 میلادی )

علاءالدین جهان سوز که در وجیرستان غور حکمران بود، بعد از وفات برادر خود، سلطان بهاءالدین بر تخت ممالک غور در فیروزکوه نشست، وی با لشکر های غور در غرجستان روی به غزنه نهاد. سلطان بهرام شاه از غزنه با لشکر های غزنه و هندوستان بر آمد و از راه گرمسیر و تگین آباد به زمین داور آمد، علاءالدین که این جنگ را بخونخواهی دوبرادر خود میکرد. در نزدیکی های تگین آباد با لشکر بهرامشاه مصاف داد و بعد از آن دوبار در حدود غزنه مقاومت غزنویان را شکست بر پای تخت دولت غزنوی قابض شد. ( 545 – 546 هـ ق ) وی آن شهر عظیم را بخاک برابر ساخت و سکنهء آن را هشت روز کشتار عام نمود و از آنجا روی به بست و زمین داور آورد، شهر بست که به عمارات و قصور محمودی در آفاق مثل آن نبود، نیز تخریب کرد و بنابر آن به ( جهان سوز ) معروف شد. (1)

استاد خلیلی در قصیدهء خطاب به غزنه می گوید :

بحیــرتـم چـسان زد به پیکرت آتش شــه جــوان جهـان ســوز آتـشـیـن کردار

کسیکه بود به پیوندی تواش نسبـت کـسـیـکـه بـود به فـرزنـدی تـواش اقـرار

مصیبتی نشودزین زیاده ترکه کسی بدست خویش زنده در متاع خویش شرار(2)

تفصیل موضوع از این قرار بود که بنا بقول منهاج سراج و سایر موََُرخین، ملک الجبال قطب الدین محمد که یکی از فرزندان هفتگانه ملک عزالدین حسین بود، چنانکه قبلاّ گذشته، از برادران خو آزرده شد و عمارت شهر فیروزکوه را نیمه تمام گذاشت و به غزنه رفت، بهرام شاه ظاهراّ از او به گرمی استقبال کرد و بروایتی دختر خود را برایش به نکاح داد و کلید خزینه را بدو سپرد. قطب الدین که پادشاه خوبروی و سخاوت مند بود، به مردم بخشش و مروت زیاد داشت، حاسدان بگوش بهرامشاه رسانیدند که قطب الدین اموال به مردم میدهد تا جانب او را بگیرند و شاه را خلع نمایند. بهرامشاه بدون تحقیق فرمود تا در خفیه به او شربت مهلک دادند و در گذشت. ( 541 هـ ق )

چون این خبر به فیروز کوه رسید، سلطان سیف الدین سوری ( 543 – 544 هـ ق ) با لشکر زیاد به عزم انتقام خواهی برادر خود بر غزنه حمله برد و بهرامشاه را بجانب وادی کرم فراری ساخت و خود وی بر تخت غزنه نشست و غور را بر برادر خود سلطان بهاءالدین گذاشت.

در موسم زمستان که راه های غور از برف مسدود می گردد و سیف الدین هم لشکر های غور را مراجعت داده و به لشکریان غزنی اعتماد کرده بود. غزنویان بطور مخفیانه بهرامشاه را خواستند و سلطان سیف الدین با وزیر خود سید مجدالدین موسوی و دیگر اراکین غور بطرف غور عقب رفتند، اما لشکریان بهراماشاه آنان را محاصره کردند و بالآخره بحیله دستگیر و در شهر غزنه بعد از توهین و تعذیب زیاد جملگی را در سرپل یکه طاق غزنین بدار آویختند.

وقتی که این خبر به سلطان بهاءالدین سام رسید، سخت متاََُثر شد و بخونخواهی آنان لشکر های غور و غرجستان را فراهم آورده بعزم حمله بر غزنین حرکت کرد. گویند وی در اثر غم و غصهء زیاد نارسیده به غزنین در موضعی بنام گیلان بقول حبیبی بین مقر و غزنه وفات یافت و سلطان علاءالدین جهان سوز آن سوقیات را بلا معطل بطرف غزنی ادامه داد.

بهرام شاه نیز از غزنی و لاهور و پنجاب لشکر زیاد گرد آورد و پیلان جنگی را آماده ساخت و سر راه را بر علاءالدین گرفت و پیغام داد که تو طاقت جنگ مرا نداری که من فیل دارم بر گرد و به ملک اجدادی خود قناعت کن ورنه تمام خاندان غوری تباه خواهد شد.

علاءالدین در جواب نوشت که: تو دوبرادران مرا بنا حق بقتل رسانیده ای و من تا بحال هیچ کس ترا نکشته ام و خداوند میفرماید: (( ومن قتل مظلوماّ فقدجعلنا لولیه سلطاناّ فلا پسرف فی القتل انه منصوراّ)) (آیه 33 سورهءالاسراء)

و باز نوشت که اگر تو فیل داری من خرمیل دارم، در آن وقت پهلوانان غور را خرمیل میگفتند. استاد خلیلی می نویسد: سلطان علاءالدین جهان سوز چون بخونخواهی برادران خود به غزنین لشکر کشید، قبل الوقت این رباعی را خودش سروده و به قاضی القضات غزنی فرستاد:

اعضای ممالک جهان را بدانم جویندهء خصم خویش و لشکر شکنم

گر غزنی را زبیخ وبن بر نکنم پس من نه حسین ابن حسین حسنم (1)

مرحوم استاد خلیلی که به غور و غزنین علاقهء فراوان داشت، حتی او اولین محققی بو که شصت سال قبل در نخستین کتابش آثار هرات از غور و افتخارات آن نوشت، داستان جهان سوز غزنه را بر وزن شاهنامه فردوسی و سکندرنامهء نظامی به نظم کشیده است که سزاوار میدانم در اینجا روایت شود:

نــــامـــــه جــهــــان ســـوز بـــه بــهـــرامــشـــــاه

بـنـــام خــداونــــد گــــردان ســـپـــهــــر فــروزنـــدهء مــشــعــل مـــاه و مــهــــر

بـــارض مـقــدس بـه بـیـت الــحـــــرام بــه مــهـــد مــحــمــد عــلــیــه الــسلام

بــــه غــــــور بـلـنـد و حــصــار بـلـنـد کـــه از چــرخ گـــردان نــبــیــند گزند

سپـس بــر تـــو ای پــادشــاه گــزیـــن شــهــنــشــاه غــــزنه شـــه راسـتــیـن

نـــه مــا و تـــو فـــرزنــد یــک مـلـتیم هــمــایــون هــمــایــان یــک دولـتـیـم

دوســـرویــــم از یـــک چمـن خـاســته دوبـــاغــیــم یــکــرنـگ پــیـراســتـه

دو آهـــو چـمـیــده بـیـک مــرغـــــزار چــمــن پــرور فـیــض یــک نـوبـهـار

دریــغ آیـــدم بـــر تــو شـــاه جــــوان کـــه بــرکــیـن خود، خود ببستی میان

بــبــازی بــه پـیــکار شــیــر آمـــدی بــخــون دلــیــران دلــیــــر آمــــــدی

بــدان شـیـــر ســــوزد دل روزگــــار کــه در مــهــر شـــیــران نــماید شکار

تــرا تـخــت مـحـمــود مـغـرور، کرد زآیــیــن مــــردانــــگـــی دور کــــــرد

نــتــرسیــدی از فــر نــیـروی مــــن ز مــردان پـــــولاد بــــازوی مــــــــن

کــه خــون ریـخـتــی نــو جـوان مرا مــهـــیــن بــازوی مـــهــربــــان مـــرا

دریــغــت نــیــــــامـــــد زبـــالای او از آن بــــــرزو بـــــازوی زیـــبــــای او

شـــه پــاکـــدل خــسرو هــوشــمـنـد پــنـــاهــنــدگـــان را نــگــیــرد بـه بند

پــنــاهــنــده کــشــتــن در ایین نبود در آیـــیــن شــاهــان پــیــشــیــن نـبود

جــهــان گــر تــرا داد شاهـنـشـهـی مــرا نــیــــــز داده فـــــرو فــــرهــــی

ســپــهــر بــریـن داده یکسان شکوه به فــیــروزه کــاخ و بــه فــیــروزکــوه

تـو گـر مـردی ای شاه، دشمن شکن بـشـمـشـیر خــود پــشــت دشـمن شکن

ز بــیــگـانـگان ملک پـیشـین ستان خــراج از شــه روم و از چــیـن ستان

تــرا چــــرخ پــیـــلان انــبـــوه داد شکـــوه مـــرا تـکـیــه بـــر کـــوه داد

ز کــهــســـار مــن کـمـتریـن بازها زگـــردون شـــود بــر بــه پـــرواز ها

غـــزالان مـــن کـــار شــیری کنند بــشــیـــران جــنــگــی دلـیـری کنـند

کــنــون ای شــهــنــشــاه آگـاه باش سـپــاه مــرا چــشــم بـــر راه بــــاش

چــو آهــنـگ خــون برادر کـنـــم ســراپــای غــزنــه بــخــون تـرکـنم

بــآتــش کــشــم مـلـک محـمود را بــشــویــم بــخــون تــخـت مسعود را

نــه غــزنـه بـمــانـم نـه کـاخ بـلند نـــه آن پـــرچــــم آســمــانــی پـرنـد<