تاریخ مختصر غور

نوشته : غوث الدین مستمند غوری

سال طبع : 1378 هـ ش

ناشر : انتشارات کتاب عقب قصه خوانی

.................................................................................................................................................

مشخصات:

نام کتاب : تاریخ مختصر غور

نویسنده : غوث الدین مستمند غوری

ناشر : انتشارات کتاب ، عقب بازار قصه خوانی – پشاور

کمپیوتر : مرکز نشراتی میوند – سبا کتابخانه

صفحه آرائی : مجیب الله

سال طبع : 1378 هــ ش

تعداد : 1000 نسخه

...................................................................................................................................................................

فهرست مطالب

عناوین

فصل اول

5 – سوریان و شنسبانیان غور

6 – تابش نور اسلام در غور

7 – زبان باستانی غوریان

8 – موقعیت تاریخی و حدود جفرافیای غور قدیم

9 – غرچستان – معنی لغوی ، موقعیت جغرافیائی و

10 – جایگاه شامخ غور در سرگذشت کشور ما و منطقه

...........................................................................................................................................................

فصل دوم

سلطنت غوریان

1 – ملک شنسب بن خرنک

2 – امیر پولاد

3 – امیر کرور جهان پهلوان

4 – امیر ناصر

5 – امیر بنجی نهاران

6 – امیر سوری بن محمد

7 – امیر محمد بن سوری

8 – امیر ابو علی محمد بن سوری

9 – امیر عباس بن شیش

10 – محمد بن عباس

11 – ملک قطب الدین حسن بن محمد

12 – ابوالسلاطین ملک عزالدین حسین بن حسن

13 – سلطان علاوءالدین حسین ( جهان سوز )

14 – سلطان سیف الدین سوری

15 – سلطان ناصرالدین حسین بن محمد مادینی

16 – سلطان سیف الدین محمد بن علا ء والدین جهانسوز

17 – سلطان اعظم غیاث الدین محمد بن بهاءالدین ابو علی

18 – سلطان علاو ء الدین محمد بن سلطان غیاث الدین بزرگ

19 – سلطان غیاث الدین محمود بن سلطان غیاث الدین بزرگ

20 – سلطان بهاءالدین بن غیاث الدین محمود

21 – سلطان علاوء الدین آتسز ( پسر جهانسوز ) .

22 – سلطان علاوءالدین محمد بن ابوعلی ختم الملوک

طبقه دوم سلاطین تخارستان و بامیان

1 – ملک فخرالدین مسعود بن عزالدین حسین

2 – ملک شمس الدین محمد مسعود

3 – سلطان بهاءالدین سام بن شمس الدین محمد.

طبقه سوم ، سلاطین شنسبانی غزنه

1 – سلطان سیف الدین سوری

2 – سلطان شهاب الدین محمد بن سام

3 – سلاطین ملوک و یا معزیه

4 – سلاطین خلجی

......................................................................................................................................................................

فصل سوم

برخی از علما و شعرای که منسوب به غور بوده اند

1 – امام فخرالدین رازی

2 – نظام عروضی سمرقندی

3 – احمد میدانی

4 – علی باخرزی

5 – منهاج سراج جوزجانی

6 – محمد بن منور میهنی

7 – ابو نصر فراهی

8 – ملک الکلام امام شرف الدین احمد فراهی

9 – محمد عوفی

10 – فخرالدین مبارکشاه غوری ( ملک الکلام )

11 – محمد بن عمر فرقدی

12 – احمد کافی

13 – حلیم ضیاء الدین عبدالرافع هروی

19 – خواجه معین الدین چشتی

20 – امیرحسینی سادات غوری

21 – مولانا سراج الدین پدر مولف طبقات ناصری

22 – امام صدرالدین علی هیصم نیشاپوری

23 – صدرالدین ربیعی فوشنجی

24 – مولانا بوالقاسم

25 – ابوالفرج

26 – ظهیرالدن

27 – فصیح الدین علاء الغوری

28 – ملک الکلام بهاءالدین اوشی

29 – خواجه صفی الدین محمود وزیردربار

30 – عمر سراج تولکی

31 – خواجه امام جمال الدین خارنچی تولکی

32 - شاهان و شاه زادگان شاعر غوری

الف : جهان سوز

ب: ملک تاج الدین تمرانی

ج : غازی علاءالدین ابو علی

د : ملک ناصرالدین غوری

هـ : ملک شمس الین امیر غور

...........................................................................................................................................................

فصل چهارم

مدنیت با شکوه دورهُ درخشان غوریان

و : شهر غلغله ء بامیان

ل : دولت یار ، چغچران و کاسی ، جرماس ، واسیته

م : تیوره و پسابند

2 – معادن و صنایع ، تجارت ، زراعت و مالداری در غور قدیم

............................................................................................................................................................................................

فصل پنجم

آثار با شکوهی که از دوره ء غوریان بخای مانده است

1 – مسجد جامع هرات

2 – منار جام

تعین موقعیت فیروز کوه

3 – از دیگر آثار تاریخی جام و شهرک

4 – یادگارهای تاریخی عصر غوری در هندوستان

فصل ششم

جنایات سپاه چنگیز در ولایت غور

حصار استپه

شهر و حصار فیروزکوه

حصار تولک

قله ء کالیون و حصار فیوار

قله ء سیفرود غور

حصار اشیار و قلاع دیگر غرجستان

قله ء خیسار غور

بقیهء شهر های غور

تحلیل شخصیت چنگیز خان

پایان کتاب

.........................................................................................................................................................

فهرست ماُخذ

1 – افغانستان در پنج قرن اخیر ، تالیف میر محمد صدیق فرهنگ چاپ ایران 1371 جلد اول و دوم.

2 – اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابو سعید ابو الخیر ، محمد بن منور میهنی باهتمام ذبیح الله صفا ، تهران 1348

3 – امیر کرور و دود مان او ، عبدالحی حبیبی ، کابل 1361

4 – امیر حسینی سادات غوری ، مایل هروی ، کابل 1344

5 – اشعار استاد خلیلی ، مایل هروی ، کابل 1340

6 – تاریخ مختصر افغانستان ، پوهاند عبدالحی حبیبی ، انجمن تاریخی ، کابل 1346 جلد اول و جلد دوم 1349

7 – جغرفیای تاریخی غور ، پوهاند عزیز احمد پهجشیری ، پوهنتون کابل 1360

8– جغرافیای حافظ ابرو ، قسمت ربع خراسان هرات به کوشش مایل هروی ، ایران 1349

9 – جغرافیای عمومی افغنانستان ، محمد البر شورماچ نورستانی ، کابل 1350

10 – جبلی غرجستانی ، پوهاند شاه علی اکبر شهرستانی ، کابل 1367

11 – چهار مقاله ء نظامی عروضی سمرقندی به اهتمام دکتر محمد معین ، تهران 1366

12 – حیات افغانی ، محمد حیات خان ، کابل جلد اول 1370

13 – دیوان حکیم انوری به کوشش سعید نفیسی ، ایران 1337

14 – دیوان فرخی سیستانی بکوشش محمد دبیر سیاقی ، ایران 1335

15 – دیوان خواجه معین الدین چشتی مشهور به خواجه ء اجمیر ، طبع هند

16 – سالنامه ء احصائیوی افغانستان ، کابل 1363

17 – سلطان شهاب الدین غوری تالیف محمد ابراهیم ثابت ، کابل 1344

18 – شب های آوارگی ، مثنوی استاد خلیلی از نشرات شورای ثقافتی جهاد افغانستان 1365

19 – شرح حال امام فخرالدین رازی ، تالیف علی محمد حسن العماری ترجمه ء پوهنمل غلام علی امین کابل 1367

20 – طبقات ناصری ، تالیف قاضی منهاج سراج جوزجانی به تصحیح و تعلین تحشیه ء عبدالحی حبیبی ،

جلد اول و دوم طبع تهران 1363

21 – طبقات سلاطین اسلام ، تالیف استاد نلی لین پول ، عباسی اقبال ، تهران 1363

22 – غرچ و غرچستان ، شاه علی اکبر شهرستانی ، مجلهء عرفان شماره دوم سال 1361 کابل.

23 – فرهنگ فارسی دکتر محمد معین دورهء شش جلدی چاپ تهران از سال 1343 به بعد.

24 – فرهنگ فارسی عمید ، حسین عمید ، تهران 1359

25 – گلشن راز ، اثر منظوم شیخ محمود شبستری ، تهران 1367

26 – گزیده هایی اشعار عنصری بلخی به کوشش محمد دبیر سیاقی ، تهرانی 1362

27 – گلگشت خاطره ها ( مثنوی ) اثر طبع مستمند غوری ، نسخه خطی.

28 – مسجد جامع هرات (( رساله )) نوشته ء استاد خلیلی چاپ پاکستان 1363.

29 - نظام بهره برداری از زمین در افغانستان ، قرون وسطی محمد اعظم سیستانی ، کابل 1362

30 – یادداشت های پراگنده ، مستمند غوری 1374 ، دست نویس.

.....................................................................................................................................................................................

خلص سوانح مولف کتاب

قضاوت مل ، مولوی غوث الدین مستمند ولد تاج الدین در سال ( 1337 هـ ش ) در یکی از دهکده های شهرستان تاریخی فیروزکوه جای که منار جام مسجد جامع آن یعنی (( منار جام )) ، هشت و نیم قرن است که از گزند با و باران در امان ماند است دیده به جهان کشود. علوم متداوله ء دینی را تا مقام تدریس طور خصوصی در غور و هرات فراگرفت و در جهاد مقدس ضد تهاجم روس به

مملکت ما تا فروپاشی نظام کمونیستی فعالانه سهم داشت ، در طلیعه ء پیروزی ، بحیث رئیس اطلاعات و کلتور ولایت غور موًظف شد و بتاریخ 1375 هـ ش بحیث رئیس محکمه شهری ولایت غور و سپس بحیث رئیس محکمه ولسوالی تولک ایفاء وظیفه نمود. اکنون بحیث رئیس محکمه ء ولسوالی کروخ ولایت هرات مصروف انجام وظیفه میباشد. استاد مستمند

علاوه بر آنکه عالم دینی بوده و قاضی موفق است ، در ادب و نویسندگی نیز باید او را از اساتید معاصر بحساب آورد. بیرون از اشعار و مقالاتی که در مطبوعات جهاد و بعد از پیروزی از ایشان به نشر رسیده ( ارمغان سنگر ، ارمغان جهاد

و دیوان سوگنامه ) سه مجموعه اشعار وی نیز قبلاَ به نشر رسیده است. جمعاَ پانزده اثر در شعر و تاریخ و عقاید و فقه

نگاشته است که از جمله میتوان تاریخ غورستان و تاریخ مختصر غور را نام برد.

اکنوان که تاریخ مختصر غور اقبال چاپ یافته است ، از پروردگار بزرگ استدعا داریم تا سایر آثار استاد نیز چاپ و

بدسترس علاقمندان قرار گیرد. طول عمر و سعادت دارین را برای استاد از بازگاه الهی استدعا می نمائیم.

والسلام

عبدالقادر موحد رحیمی

8/2/1420 هـ ق

2/3/1378 هـ ش

...........................................................................................................................................................................................................................

بسمه تعالی

ایــن عـاجــز را از ایـــام نــو جــوانــی کــه بــقــول ابـــی الــفــضــل بــیــهــقــی ، کــتــاب زیــاد فــرو مـــی نــگــریــســتــم. از طــریــق نــوشــتــار ها و زبــان مــردم در هـــرات ، بــا قــاضــی الــقــضــات ســعــدالــدیــن خــان ، خــان عــلــوم ، مــعــرفــت و دل بــســتــگــی بــود.

خــانــدان عــلــومــی کــه از عــشــیــره ء بــارکــزای افــغــانــســتــان هــســتــنــد ، در تــاریــخ یــک قــرن اخــیــرافــغــانــســتـــان نــقــش بــارز داشــتـتنــد و قــاضــی الــقــضـات سـعـدالـدیـن خــان مـسـنــد نـشـیــن بــزرگـتــریــن مــقــام عــلــمــی ایــن مـمـلــکــت بــود. از حــسـن اتــفــاق دریــن ایــام ولــیــالـی کــه مــسـئــولــیــت قــضــائــی ولــســوالــی زیــبــا و تــاریــخــی کــروخ بــدوش مــــن افـتــاده اســت ، بــا نـبـیــره گــان قــاضــی الــقــضــات حــاجـی عــبــدالــحــمــید خان عــلــومــی و عــبــدالاحــد جــان عــلــومــی شــنــاســایــی و مــحــبــت دســت داد. ایــن ذوات مــحــترم و ایــن شــخــصــیــت هــای خــیــر و نــیــکــو خــواه بــا کــمـــال مــهــربــانــی کــه مــن ابــراز مــیــدارنــد ، از مــن خــواســتــنــد تــا تــاریــخ مــخــتــصــر غــور را بــه ســرمــایــه خــویــش بــه زیــور طــبــع بــیــارانــد. از ایــشــان بـایــد صــمــیــمــانــه تــشــکــر نــمــایــم کــه ( مــن لــم یـشـکر الـنـاس لـم یــشـکرالله )) خــواهــشــمـنـــدم سـپـاس مــرا بـــپــذیــرنــد و دعــا مــی کــنــم کــه پــروردگــار تــوانــا ایــشــان را ســعـادت دنـیــا و آخــرت نــصــیـب فرماید. امـیــد وارم ایــن عــمــل ســر مــشــق هــمــه تــوانــمــنــدان صــاحـبــدل بــوده بــاشــد کــه در راه نــشــر آثــار

نــویــســنـتدگــان دانــشــمــنــد و شــاعــران شـتیــوا بــیــان کــشــور خــویــش جــوانــمــردانــه اقــدام نــمــایـنــد.

مستمند غوری

هرات 8/2/1420 هـ ق

.........................................................................................................................................................................................

بسم الله الرحمن الرحیم

تاریخ مختصر غور

تمهید

قــلــب آســیــا:

کــشــور مــحـبــوب و مــرد خــیــز و اســلامــی مــا افــغــانــســتــان ، قــلــب قــاره آســیــاســت. شــاعــر اسـلام ، خــطــیــب مـشــرق ، عــلامــه مــحــمـــد اقــبــال لاهــوری گــفــتــه اســـت.

آســـیــا یــک پــیــکــر آب و گــل اســت کــشــور افــغــان در آن پــیــکــر دل اســت

از گــــشــــاد او گـــشــــاد آســـیــــاسـت وز فــــســـــاد او فـــســـــاد آســـیــــاســــت

تـــا دل آزاد اســـت آزاد ســــت تـــــن ورنـــه کــاهــــی در ره بــــاد اســـــت تــــن

شــاعــران اکــثــراً مــردمــان حــســاس و مــلــهــمــی هــســتــنــد ، حــوادث آیــنــده را چــنــان بــا قــوت فــراســت درک و پـیــشــگــوئــی مــیــکــنــنـد ، کــه انـتگــار بــر ایــشــان الــهــام مـیـشــود. ایــنــک از پــیــشــگــوئــی اقــبــال ، ده هــا ســال مــیــگــذرد و بـتاز هــم مــی بــیـنــیـم کـته از تــاًثــیــر فــتــح مـبــیـن افــغــانــسـتــان بــر قــوای اشــفــالــگــر کــمــونــیــزم روســیــه ، نــه تـنــهــا قــاره آســیــا ، بــلــکــه اروپـــای شــرقـــی و ســایــر مــلــل شــــرق و غـــرب ، ازیـــوغ اســــارت کــــمـــونــــیـــزم آزاد و اتـــتحــاد شــــوروی از نـــقـــشـــه ء ســـیــاســی جــهــان مــعــدوم مــی گردد.

قلب افغانستان:

ســرزمــیــن بــاســتــانــی غــور ، قــلــب مــمــلــکــت افــغــانــســتــان اســت. غــوراز لــحــاظ ایـنـــکــه مـرکــزی تــریــن نــقــطــه ء وطــن عــزیــز مــاســت ، بــایــد آنــرا دل کــشــور بــحــســاب آورد. به تعبیر دیگر ، چــون کــشــور افــغــانــســتــان را دایــره ای فـــرض کــنــیــم ، مــرکــز آن داره غــــور خــواهــد بــود.

کـشـور افــغــانـسـتتــان قــلــب آسـیــاســت مــهــد دیــن و دانــش و مــهــر و وفــاســـت

در دل ایـــن ســــرزمــــیـــــن راســـتـــــان هــســت غـــــور نـــــامــــدار بــــاســـتــــان

مـوَُرخـیـن را عـقـیــده بــر آن اســت کــه افـتــاب عـالـمـتـاب اسـلام ، پــیــشـتـر از هـمــه نـقــاط افـغــانـسـتــان، بــر دره هـا و صـخــره هــای سـر بـر فـلــک کـشـیـده ء غــور طـلــوع کــرده اســت ، آن هــم بـاقـتــضـای خـود امــرای اولــیــه ء غــور و رغــبــت تــمــام اهــالــی پــاک طـیـنـت آن بــوده اســت. بـنــا بـه شــهــادت تــاریــخ ، در غــور ، سـلاطـیـن مـســلــمــان و بــزرگــی ظــهــور کــرده انــد. هـنــوز آواز سـلـطــان عــلاوءالــدیــن جـهــان ســوز از دهــلـیـز زمـان بــگــوش مـیــرســد کــه مــی گــفــت

جـــهــــان دانـــد کـــه ســـلـــطـــان جــهــانــم چـــــــراغ دودهء عـــــــبـــــاســــیـــــانـــــم

و یــا ایــن مــطـلــع شـعــرش:

آنــهــم کــه هـــســت فــخــر ز عــدلم زمــانــه را آنــم کــه هــســت جــور زبـذلــم خــزانــه را

پـادشـاهـیـکـه بـا هـمــه آن روح رزمـنـدگــی و سـلـحـشــوری و حـس شـدیــد انـتـقــام جــوئــی و روش خـشــونـت بـار جـنــگـجــوئــی و مـشــاغـل جـان فـرســای جــهــانــداری ، عـلــم و ادب و هـنــر عـصــر و زمــان خــود را بــه پـایـهء کــمــال آن فــراگــرفــتـه بــود. در یـک لـشکــر کـشـی خــویـش کــه بــر دسـت سـپـاهــان سـلـطـان سـنـجــر ســلـجـوقــی در هــرات گــرفـتـــار شــد ، سـنــجـر را بــه واســطــه ء دانـش و هـنـر وحـسـن مجــلــس خــود، بــحــدی زیــر تــاَُثــیــر آورد کـه بــجــای ســزاواری کـشـتـن ، بـخــشــش و بـخـشـایــش یـافـت و سـنـجـر او را بــرادر خــود خــوانــد و تــمــام امــوال مـنـقـول خــود را با مـنـشـور مـمــلـکــت غــور بـدو سـپـرد.

و بــاز هــم بــگــواهــی تـاریـخ ، بــرادر زادگــان عــلاءالــدیـن یـعـنـی سـلـطــان غـیــاث الــدیــن و سـلـطــان شـهــاب الــدیـن بـا جــهــاد و مــبــارزه چــنــان یـک امـپــراطــوری قــوی اســلامــی را بـوجــود مـی آورنــد کــه یــک ربـع شــرقــی دنـیــا در زیــر قـلــمــرو آن قــرار دارد. و شــهــاب الــدیـن غــوری لــوای تـوحــیــد و یـکـتـاپـرسـتـی را در دورتــریــن نـقـاط نـیــم قــاره ء هــنــد بـاهـتــزاز در مــی آورد. و بــعــد از ســلــطــان مـحــمــود غــزنـــوی ، مـشـعــل دعــوت حــق و جــهــاد راه خــدا را در هــنـــد تــا ســالــهـــا فــراوان ، فــــروزان نــــگــه مــیــدارد. حــتـــی تــاریــخ نــگــاران حــدود فــتــوحــاتــش را از ســاحــهء فـتــوحــات مـحـمــود غــزنــوی هــــم زیــــاده تــــر نــــگــاشـــتــــه انــــد. و درســت جــلــوه ء فــــرهــنــگــی و ظــهــور تـمــدن اسـلام را در ســرزمــیــن پــهــنــاور هــنــد بــعــد از فــتـــوحــات شــهــاب الــــدیــــن غـــــوری مــــی دانــــنــد. چــنــانــچـــه خــواجــه خــواجــگــان مــعــیــن الــدیــن چـشــتــی (رح) در زمــــان ایــن ســلـطــان در اجــمــیــر رحــل اقــامــت افــگــنــد و طــریــقـــه ء عــلــیـــه ء چــشــتــیــه بــه یــمــن انــفــاس قــدســیــه آن بــزرگــوار در نــیــم قــاره هــنــد و جــهــان رواج عــام یــافــت کــه هــم اکــنــون زیــارت آن روحــانــی بــزرگ در شــهــر اجــمــیــر از ارادت خــاص و عــام

مـسـلـمـانــان هــنــد و پــاکــســتــان بــر خـــوردار اســت.

مسجد جامع بزرگ شهر هرات ، منار مسجد جامع فیروزگوه مشهور به منار جام ، مسجد قوت السلام دهــلــی وقــطــب مــنــار دهــلـــی کــه هــر یــک عــظــیــمــت فـوق الـعــاده دارد، یــادگــار عــصــر طــلائــی زمــامــداران مــســلــمــان غــور ، و از افــتــخــارات درخــشــان جــهــان اسـلام و از عـجــایـب گــیــتــی بـشـمــار مـیــرونـد. دریــن ســرزمـیــن صــــد هـــا عـالــم ، صــوفـی ، شــاعــر و هــنــرمـنــد طــی ادوار مــخــتــلــف تــبـــارز کــرده انــد کـــه مــایــه مــبــاهــات و ســـرافــــرازی مــا و تـــمــام جــهــان اســلام اسـت.

در غور تمدن بسیار عالی و کم نظیر و جود داشته که در هر وادی خرابه های آن با شکوه و عظمت خاصی نمایان است که نخستین با بدست ناپاک چنگیز و بار دیگر در حملات تیمور لنگ همه آن تمدن با شکوه به ویرانه تبدیل و اهالی قتل عام و کتابخانه ها طعمه ء حریق گردید. از آن به بعد هیچ حکومتی در راه آبادی ویرانه های غور و رفاه و آسایش مردم کچکترین اقدامی بعمل نیاورد و این ناحیه همیشه در ادبار و فلاکت نگه داشته شد.

بعد از کودتای خونین مزدوران روسی در ( 7 ثور 1357 هـ ش ) و قیام عمومی مسلمان افغانستان بر ضد آن ، غور در قیام و جهاد از همه جا پیش قدم تر بود. زیرا در اوایل میزان 1357 اولین قیام و جهاد مقدس به فتوای علمای کرام در ولسوالی پسابند ولایت غور صورت گرفت و ماشاهد جان نثاری های مردم متدین آن بودیم که چگونه ملحدان بد مست و نو کران روس ، آن منطقه را از زمین و هوا بخاک و خود می کشیدند.

با اجـمـال کــه در بـالا از پـیـشـیـنـه ء تــاریـخـی غــور مـتــذکــر شــدیــم ، ایـجــاب مـی نــمــایــد تـا بــطـــور مـخــتـصــر راجــع بـه تــاریــخ غــور مــعــلــومــاتــی را بــه نــگــارش در آوریــم ، زیــرا بـگـفـتــه ء یــکـی از دانـشـمــنــدان گــذشـتــه ، چـیــزی اســت کــه هــر چـه فـاصـلــه ء مـا از آن زیــاد تــر شــود ، زیــبــا تــر مــیـشـود. .

.................................................................................................................................................

فصل اول

1 – وجه تسمیه ء غور

در لـغــت نــامـــه بــرهــان قــاطــع آمــده اســت کــه : غــــور بـــــــر وزن مـــــور نـــــــــام ولایـــــــتـــــــی اســــــت مـــعــروف ، نــزدیـک قــنــدهــار . آقــای پــوهــانــد عــبــدالــحــی و آقــای پــوهــانــد عــزیــز احـمــد پــنــجــشــیــری دو نــفــر مــوَُرخ مــعــاصــر کــشــور مــا را عـقــیــده بــر آن اســت کــه کــلــمــه ء غـــور ، ریـشــه بــاســتــانـــی داشــتــه و از زبـــان اویــســتــا و ســانــســکــریــت و لــســـان بــاخــتــری قــــدیــــم بـــاقــــی مــــانــده اســـت کــه بـــه مـــعـــنـــی کـــوه مــیـــبــاشـــد. زیـــرا ایـــن ســرزمــیــن کــامـــلاَُ کــوهــســتــانـــی بـــوده و بــنــا بــه ایــن مــشــخــصــه ء طــبــیــعــی آنـــرا نــامــیــدنـــد (1)

اســـتــاد فــکـــری ســلــجــوقـــی نــوشــتــه اســـت : و گــرو غــر بــمــعــنــی کــوه اســت و ایــن واژه دری تــا کــنــون در زبــان پــشــتــو زنــده مــانـــده و کــوه را غــر مــیــگــویــنــد. (2) ولــی بــعــقــیــده ء نــویــســنــده عــاجــز ، مــمــکــن اســت کــلــمــه غـــور ، بــضــم اول از غــور ، بــفــتــح اول گــرفــتــه شــده بــاشــد کــه بــزبــان عــربــی بــه زمــــیــن ســــراشــیــب ، گــودی ، قــعــر ، تــه چــیــزی مــثــل تـــه چــتاه اطــلاق گـــردیـــده و بــه فــروشــدن و فــرورفــتــن و فــرورفــتــگـــی اســتــعــمــال مـــی شــود. (3) زیـــرا در غــــور ، وادیــهــا و دره هــای عــمــیــق و پــرنــشــیــب و فــرورفــتــگــی هــای زیــادی وجـــود دارد کـــه عــمــومـــاَُ ســکــونــت اهــالـــی در هــمــیــن فـــرورفــتــگــیــهــا مــیــبـاشــد.

(1) جغرافیای تاریخی غور، کابل ، 1360 نوشته پوهاند پنجشیری

(2) مجلهءهرات 1336 جدی شماره 10و ص 18

(3) فرهنگ فارسی ، دکتر محمد معین ، تهران 1343 جلد دوم و فرهنگ عمید ، تهران 1359 (( حسن عمید))

قدامت تاریخی غور:

نام سرزمین غور و القاب غور شاه ، شارغرچستان و شیر بامیان در آثار موَُرخین و جفرافیانگاران عرب و غیر عرب در اوایل اسلام بکثرت آمده است که میتوان از این کتاب ها نام برد که در آنها ذکری از غور بعمل آمده است المسالک ولاملک اصطخری ( قرن 5 – 6 هجری ) ، صورة الارض ابن حوقل موَُلفه ء ( 367 هجری ) ، حدود العالم ( 372 هجری ) ، تاریخ بیـهـقی ، زین الاخبار گردیزی ( 440 هـ ) ، مجمل التواریخ ولاقصص ، تاریخ سیستان ، چهار مقاله نظامی عروض سمرقندی ، جهان نامه ء محمد نجیب بکران ، معجم الـبــلـدان یاقوت حموی ، آداب الــحـرب والشجاعة ، تقویم البلدان ، تاریخ گزیده ، نزهة القلوب ، سفر نامه ابن بطوطه ، حبیب السیر ، هفت اقلیم و کتاب مهم معاصر سلطنت غوریان طبقات ناصری تاَُلیف منهاج سراج جوزجانی از اوضاع و احوال جفرافیائی – سیاسی و بالاخره حملات چنگیز بر سرزمین غو و احوالی آن معلومات مفصل در اختیار اهل تحقق می گذارد. این اثر مهم در سال 658 هجری تالیف شده است. جغرافیای حافظ ابرو از غور معلومات زیادی می دهد. فردوسی در شاهنامه میگوید:

سر غوریان بو بسطام شیر کجا پشت پیل آوریدی بزیر

اســدی طــوســـی در گــرشــاســـب نــامــه غـــور را در ردیــف شــهــر هـــای بــزرگ یــاد مــی کــنـــد:

زرنج و همه غور و زابل ستان هم از بلخ تا بوم کابل ستان

بعنوان حسن ختام این مبحث را با چند جمله ء که اسفراری در روضات الجنات فی اوصاف مدینه هرات درباره ء ولایت غوز تذ کر میدهد ، پایان میدهیم. او میگوید : ( در قدیم الایام عظیم معمور بود ، عمارات رفیع و قصور بدیع و قلاع منبع داشته و همیشه نواحی آن دیار ، از لوَث بدعت و ناشایستگی ها پاک می بود و هرگز از آن مبتدعی و بد مذهبی پیدا نشده و مردم آنجا همه پاک دین و نیک اعتقاد باشند...) سال تالیف این کتاب اواخر قرن نهم هجری میباشد. (1)

(1) جغرافیای تاریخی غور با اختصار و تعدیلات ص 15 – 20 .

608;ر با اختصار و تعدیلات ص 15 – 20 .

3 – غور در حال حاضر :

غور در تشکیلات اداری فعلی افغانستان ، یکی از ولایات سه گانه ء مرکزی کشور محسوب میشود. مرکز این ولایت شهر چغچران است که بر خط 25 – 65 طول البدل شرقی و 31 – 34 عرض البلد شمالی موقعیت دارد. (1) مساحت مجموعی آن به 38666 کیلو متر مربع میرسد و هفتمین و لایت از نظر مساحت محسوب میگردد و از نظر نفوس با داشتن 366823 نفر در رییف نزدهمین ولایت کشور قرار دارد که باین ترتیب کثابت نفوس در آن 9 نفر در فی کیلو متر بوده یک ولایت متفرق السکنه را تشکیل داده است. و مجموع قریه های غور 1916 قریه است ، چغچران به ارتفاع 2250 تر از سطح بحر بلند افتاده است.این احصائیه مربوط به سال 1354 هجری شمسی است، که زنان در آن وقت حساب نشده اند، البته فعلاّ تعداد نفوس زیاد شده است.

ولایت غور از جانب شمال به ولایت های جوزجان و فاریاب از طرف شرق به ولایت های مرکزی بعنی بامیان و ارزگان و از طرف جنوب به ولایات هلمند و فراه و از سمت غرب به ولایت بادغیس و هرات و قسمتی از فراه محاط میباشد. از لحاظ تشکیل اداری ، دارای واحد های اداری ذیل است:

1 – ولسوالی شهرک ، 2 – ولسوالی تولک ، 3 – ولسوالی لعل و سرجنگل ، 4 – ولسوالی پسابند ، 5 – ولسوالی تیوره ، 6 – و علاقه داری ساغر که مربوط ولسوالی شهرک میباشد. (2) فعلا سه ولسوالی دیگر بنام های دو لینه دولثیار وچهار سده اضا فه شده است.

اهالی غور از اینکه سرزمین شان دارا جلگه های وسیع و وادی های گسترده و فراخ نمی باشد تا ارتفاع کوه ها را در افق پست جلوه دهد ، همیشه باین عقیده بوده اند که این کوه پاره ها بلند ترین کوه های جهان میباشد. حتی منهاج سراج نوشته است که در غور پنج پاره کوه بزرگ است که اهل غور اتفاق دارند که راسیات جبال عالم است.

جنرال فریه فرانسوی صد سال پیش تحت تاَُثیر این عقیده رفت و بعد از مشاهدات این کوه ها نظره داد که قله ء چهل ابدال یکی از بلند ترین قلهه های کرهء ارضی شمرده میشود. حالانکه بحد اکثر از ( 4000) متر بلند تر نیست.

هرلدج در کتاب دروازه های هند ارتفاع آنرا ( 12700 فت ) می نگارد ، ارتفاع کهسار غور بصورت فاحشی از شمال شرق بجنوب غرب کاسته میشود ، یعنی از یکطرف حاشیهء شمال شرقی آن به ارتفاع بین 4 – 5 هزار متر اتصاف داشته بالمقابل نواحی جنوب غربی آن به اراضی خم میشود که اوسط ارتفاع آن از (800 متر ) تجاوز نمی نماید (1)

(1) جغرافیای تاریخی غور ، ص 10 که از جغرافیای شهری افغانستان از محب الله رحمتی اقتباس کرده است.

(2) سالنامهء احصائیوی افغانستان 1363 ص 39 و 41 و جفرافیای تاریخی غور ص 10 - 11

4 – نژاد غوریان :

در دین اسلام افتخار به نسب و قومیت یک کار ناروا است. قرآن کریم می فرماید :

(( یا ایََهاالناس اِنا خلقنکم من ذکر و انثی و جعلنکم شعوبا و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقکم ))

یعنی ای مردم ! ما شمارا ازیک مرد و زن ( آدم ع و حوا ع ) آفریدیم و شما را شعبهء شعبه و قبیلهء قبیله گردانیدم تا با یکدیگر معرفت حاصل کنید. و نیز در حدیث شریف است که رسول خدا فرمود : ( من بطیَ بعمله لم یسرع بنسبه ) یعنی هرکس که از لحاظ عمل نیک عقب مانده بود ، نسب او در پیشرفتش هیچ به دردش نمی خورد.

بهر حال ، محققین تاریخ در این مورد یعنی نژاد اولیه ، غوریان نیز تحقیقات سودمندی بعمل آورده اند. عزیز احمد پنچشیری بحواله ء کتاب افغانستان در شاهنامه نوشتهء احمد علی کهزاد تذکر میدهد: غور گذ شته ء تاریخی خیلی طولانی داشته است ، شاهنامه ء فردوسی در ذکر پهلوانان و یا جهان پهلوان ها یکی را بنام ( سام نریمان ) یاد کرده است که در دورهء پادشاهی منوچهر آخرین شاه پیشدادی آریانا زندگی داشت و بحواله ء طبقات ناصری تالیف منهاج سراج ، این جهان پهلوان در غور اقامت داشته و برادرش بنام ( سور ) یاد می شد و ایشان از اولاد فریدون بودند ، یکی امیر و دیگری سپه سالار و سام درداستان های شاهنامه خیلی مشهور شد ، زمان حیات اورا بصورت تقریبی در حدود سه و نیم هزار سال پیش از امروز حدس میتوان زد.

پنجشیری می افزاید : اسلاف عشایر سوری در جنگ های فریدون و

ضحاک که شاهنامه او را از جمله ء اسلاف دود مان مهراب شاه کابلی میداند بعد از یک جنگ و ستیز پس شا شده بطرف غرب و جنوب غرب کشور پراگنده شدند.

موَُلف طبقات ناصری میگوید که : اولاد ضحاک ( بسطام سوری) از جبال شغنان بر آمده به طخارستان و بامیان و غرچستان آمدند و سپس شکار کنان به سرزمین غور در ناحیهء هزاره چشمه در پای کوه زار مرغ و مندیش رحل اقامت افگندند. در نزدیکی چهل ابدال که معروف ترین و بلند ترین قلهء آن (( شامان )) است ، معبر تنگی و جود دارد موسم به تنگی چهک و کوهی در نقطه ء شمالی آن موجود است و آن را کوه سور و یا کوه سوری گویند و دامنه های آن با چشمه سارها و گلهای و حشی و سبزه زار های طبیعی پوشیده شده و آن ناحیه را هزار چشمه خوانند و محتملاً اجداد سوری در همین جا فرود آمده باشند.

سر غوریان بود بسطام شبر کجا پشت پیل آوریدی بزیر

این بود مطالب نیمه افسانوی و نیمه تاریخی شاهنامه در مورد اجداد غوری ها مخصوصاَ دودمان شاهی و سپه سالاران غور ، آقای پنجشیری سپس می گوید : آقای حبیبی این امر را که غوریان از نژاد ضحال تازی باشند ، تردید نموده می نویسد که : ضحاک کار روائی های او یک افسانه ء مطلق است... بنا بر آن غوری ها را از قوم سوری و بقایای ساک های آرین نژاد می شمارد که قرن ها قبل از اسلام از طریق باختر و وادی غربی افغانستان در قسمت جنوب غرب کشور و میدان سیستان جای گرفته بودند، دولت ها خورد و بزرگ ساک ها و پارت ها را بوجود آوردند.... پسان تر در عصر فتوحات اسلامی از کلمهء سور و سهاک به شکل معرب ضحاک ساختند.

اخیراً سید بهادر شاه ظفر کاکا خیل نویسنده و دانشمند پشاور در حصه ء غوری ها می نویسد که : در غور قدیم چهار قبیله چون ، سوری ، تایمنی ، فیروزکوهی و جمشیدی امرار حیات داشتند ، ولی حکمرانان غوری یکسر متعلق به قوم سوری بودند. (1 )

خلاصه اینکه در مورد اصل نژاد غوری ها معلومات موَُ ثق دردست نیست، حتی حکم پوهاند حبیبی نیز جز رجماً بالغیب چیزی دیگری نمیتواند بوده باشد ، اما امروز در غور چهار ایماق وجود دارد و مردم غور عموماَ متعلق به

فیروز کوهی و تایمنی و غوری هستند ، و ایماق ، جمشیدی نیز در نواحی هرات و کروخ زندگی و سکونت داردن که درین باره خورشید جهان نیز تصریح میکند.

پوهاند حبیبی در مورد (( سور و سوری)) می نویسد که : سور در زبان ویدی قدیم آریائی ، عبارت از بت آفتاب پرستان ، ومجازاً شخص دانشمند و روشن بوده است. و درنام های اشخاص و اماکن هند ، گاهی به معنی پهلوان و به مفهوم مجازی قوی و نیرومند آمده است... حبیبی افزوده است ، یکی از کسانی که به این قبیله منسوب بود، ماهوی سوری مرزبان مرو است که یزد گرد آخرین پادشاه ساسانی را به وسیله ء آسیابانی در سنه ( 31 هـ/ 651 م ) کشت.

و بقول طبری در سنه (36 هـ/656 م) ببخضور حضرت علی (رض) رفت و نامه ء از آن حضرت گرفت تا جزیه و مالیات را به او دهند. این ماهوی سوری حکمرانی نیرومندی بود و بقول فردوسی ، بلخ و هرات و بخارا را گرفت :

به مهتر پسر داد بلخ و هری فرستاد از هر سوی لشکری

سـپــه را درم داد و آباد کــرد سر دودهء خویش بر باد کرد

بـشــهــر بــخــارا نهادند روی چنان ساخته لشکر جنگجوی

استاد حبیبی سپس گوید که نکات اساسی روایت فردوسی که ماهوی سوری نژاد بود و بایزد گرد در آویخته با روایات طبری سازگار می آید ، زیرا نامهء که حضرت علی ( رض) باو داده بود ، عین آن که تاریخ ( سنه 36 هــ) دارد نیز از طرف طبری ضبط شده است. (1)

5 – سوریان و شنسبانیان غور:

استاد حبیبی می نویسد : منهاج سراج بحوالت نسب نامه ء ملک الکلام فخرالدین مبارکشاه که باسم سلطان علاوءالدین جهان سوز غوری آغاز و بنام غیاث الدین محمد سام حدود (580هـ و 1184 م) ختم کرده. حکمران دود مان سوری را در اوایل عصر اسلامی ملک شنسب بن خرنک می شمارد.... از اسلاف این دود مان در تواریخ دیگر چیزی ندیده ام ، ولی مهناج سراج که بدربار غور محشور بود ، اخلاف ملک شنسب را بر می شمارد و میگوید که وی در عهد خلافت علی ( رض) بر دست او ایمان آورد و از حضرت خلافت عهدی و لوائی بستد.

این اولین حکمدار سوری است که در دوره ء اسلامی و حدود (36 هـ 656 م) در غور از او خبری داریم و طوری که گذشته معاصر او در مروماهوی سوری حکمراندی و شاید هردو حکمران سوری مرو و غور بحضرت خلافت رسیده باشند......

بعد از ملک شنسب تا زمان خروج ابو مسلم خارسانی ( 120 هـ 747 م) در مدت یکصد سال خبری از حکمرانان سوری نداریم تا که باز منهاج سراج از امیر پولاد یکی از اخلاف غیر مستقیم ملک شنسب یادی میکند که لااقل باید این امیر پولاد کواسه ء ملک شنسب باشد و بقول منهاج سراج اطراف جبال غور در تصرف او بودند و نام پدران خود احیاء کرد ، چون صاحب دعوت عباسیه ابو مسلم مروزی خراسانی خروج کرد و امرای بنی امیَه را از خراسان اخراج نمود. امیر پولاد لشکر غور را بمدد ابو مسلم برد و در تائید آل عباس (رض) آثار بسیار نمود و مدت ها عمارت مندیش و مرماندهی بلاد جبال غور مضاف بدو بود.

استاد عبدالحی حبیبی ، حکمران دیگر این خاندان را بنام امیر کرور میداند. وی میگوید : امیر کرور ولد امیر پولاد بود که در سنهء (139 هـ ) در مندیش غور امیر شد و او را جهان پهلوان گفتندی ، امیر کرور را در دعوت عباسی و در انتقال خلافت از خلفای بی اَمیه به خلفای بی عباس سهم عمده و اساسی بود. و او را در این راه پیروزی هی بزرگ دست داد ، بعد از امیر کرور که در جنگهای پوشنگ ( زنده جاه حالیه ) غرب هرات کشته شد ، فرزندش امیر ناصر بر غور ، بست و زمینداور حکم راند. حدود (160 هـ) . (1)

(1) جغرافیای تاریخی غور با تلخیص و تصرف ص 11 – 12 .

(1) جغرافیای تاریخی غور با تخلیص ص 23 – 23 .

میر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی ، کابل 1361 ص 1 – 6.

امیر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی ، کابل 1361 ص 1 – 6.

6 – تابش نور اسلام در غور :

چــنــانــچــه قــبــلاً بــحــوالــه ء طــبــقــات نـاصــری و تــاریــخ طــبــری و شــاهـــنــامــه ء فــردوســـی مــتــذ کـــر شــــدیـــم کــه مــاهــوی ســـوری و مــلـــک شــنــســب بــن خــرنـک هردو به سال (36 هـ ق ) بــحــضــرت خــلافـــت مــشرف و بــه پــیــشگـــاه حضرت عـــلــی خـــلــیــفـــه ء چــهـــارم ( رض) اسلام ســـر اطـــاعــت فــرود آوردند و عـهــــــد و لــوای مـبــــارک را گرفــتــنــد. چــنــانکـــه آن عــهـــد و لــوای حــضــرت عـــــلــــی ( رض ) بـــعـــد از مــــلـــــک شــــنـــســـب در خـــــانــــدان غـــــوری بحـــیـــــث یـــــک تحــفــه متــبــرک تا آخر حفظ و نگهداری می شد و از حکمرانی به حکمرانی دیگر به میراث میرسید ، بطور واضح معلوم است که آفتاب جهان آرای دین مبین اسلام در همان زمان ، بر سرزمین غور طلوع و ظلمت کفر را در نور دیده است، یعنی حدود (36 هـ ق) و این امر نیز از روایات موَُرخین که قبلاً ایراد گردید واضح شد که غوریان با ایمان و حاکمان وقت آن در تحول مهمی که امپراطوری بنی اَمیه را سرنگون و خلافت عباسی را اساس گذاشت سهم مهم و تاََثیر بسزا داشتند. و این مسئله خود گواه آن است که اسلام در دورهء آغاز خلافت عباسی در غور به کمال طلوع خود رسیده بود ، تا حدیکه این ابو مسلم خراسانی خود از مرو رود و غرچستان بود.

محمد ابراهیم ثابت در کتاب خود ، ( سلطان شهاب الدین غوری ) می نوسید : طبقات ناصری نگاشته است که پادشاهان غوری در محبت ، عشق و علاقه ء خود به آل محمد (ص) و امامان دین قوی و راسخ بودند. یعنی وقتیکه پادشاهان غوری بدست حضرت علی ( رض) خلیفه ء چهارم با سلام در آمدند و آن حضرت منشور مملکت غور و لوای مبارک اسلام و استقلال را بدیشان سپرد ، محبت اولاد علی (رض) در دلهای آنان رسوخ یافت که در نتیجه این پادشاهان با بنی امیه که دشمنان اهل بیت بودند ، شدیداَ به مخالفت بر خاستند و در این منازعه همیشه جانب اهل بیت را می گرفتند .به دین ترتیب عداوت بنی امیه بحدی رسید که در تمام بلاد اسلام بر سر منبر ها بر اهل بیت نا سزا می گفتند ، بجز مملکت غور. آقای ثابت بحواله ء روضیه الصفا می افزاید که : فخرالدین مبارکشاه که ملک الکلام در بار سلطان غیاث الدین محمد سام بود این مطلب را در نسب نامه ء خود متذکر شده و ظاهراَ از نسب نامه و تاریخ مبارکشاه فقط همین چند بیت بیش بجای نمانده است و آن ابیات این است :

بــا ســلام در هــیــچ مـنبــر نماند که بروی خطیبی همی خطبه خواند

که برآل یــسین بــلــفــظ فصــیــح نــکــردنــد لعــنــت بوجــه صریح

دیار مندیش از آن شد مــصـئــون که از دست هرفــتـنـه آمد بــیــرون

نــرفــت اندرو لعــنـــت خــانــدان بدین بر هــمــه عــالــمــش فخردان

ازین جنبش هرگز وروکس نگفت نه در آشــکــارا و نه در نــهـــفـت

مهــیــن پــادشــاهــان بادیـن و داد بدین فــخـر دارند بــر هــر نــــژاد

این بدگوئی آل بیت بر منبر ها تا زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز (رض) ( 99 – 101 هـ ) دوام داشت و حضرت عمر بن عبدالعزیز (رض) در این عمل جداً ممانعت کرد و بجای آن فرمان دان تا این آیه را قرائت کند : (( اِنََ الله یاَمر بالعدل و الإحسان و ا

إیتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر وا لبغی بعظکم لعلکم تذکرون )) ( نحل /90 )

که با این افدام حضرت عمر بن عبدالعزیز (رض) تما مسلمانان جهان خرسند گردیدند و شاعری قصیده ء در مدح او سرود و آن حضرت فرمود : اینک از آن گناه رستگار شدیم (1)

پوهاند پنجشیری می نویسد : در مورد اینکه غوری ها اکثراَ و یا تماماّ چه وقت بدین اسلام مشرف شدند و حصص مرکزی آن تا کدام زمان پیرو دین قدیمی خود بودند ، به استناد ماً خذ تاریخی و منابع جغرافیای معلومات مفید میتوانیم حا صل نمائیم.

به قول اصطخری در زمان سامانیان از اهالی غور فقط کسانی پیرواسلام بودند که در جوار ممالک اسلامی سکونت داشتند. صاحب حدود العالم ، پادشاه غور را غورشاه خوانده و اورا تابع گوزگانان دانسته و نوشته است که اندر قدیم این ناحیت غور همه کافران بودند اکنون بیشتر مسلمانند. ابن حوقل مانند اصطخری در مورد اینکه نواحی مرکزی غور کافر و حواشی آن نسبت تماس با مناطق اسلامی مسلمان اند هم نظر میباشد.

مـــیــنــورســکــی در تــعــلــیــقــات خــود بــر حدود الـعـالـم در حـــالـیـکـه بــر گــفــتــه ء مــوَلــف کــتــاب در ایــن مورد تــبصـره نــمــوده مــی نــویـسـد کــه : ایــن گــفــتــه ء صاحب حدود العالم که مردم غور اکثراّ مسلمان بودند ، سخنی است مبالغه آمیز ، چــه اگــر اکــثــراّ مسلمان مــی بــودند ، هــرگــز در مــــقــابــل حــــمـلات مــحــمــود کــبــیــر چــنــان مــقــاومت از خـــود نــشــان نــمــی دادند و مــشــارالـیــه به استقامت و پافشاری از حد گذشته ء اهــالی غــور عــلــیــه فــاتــح کــبــیــر استــنــاد ورزیده بر این قول صاحب حدود العالم هم انـتــقـــاد مــیــکــنــد که غور شاهان را مطیع آل فریغون می دانست. چنانچه به وضاحت می نویسد : استقامت لجوجانهء اهالی غور علیه محمود این مسئله را که تقریباّ چهل سال قبل غور شاه بدون مقاومت حاکمیت و نفوذ حکمران محلی گوزگان را پذیرفت هم چنان مشکوک به نظر جلوه میکند.

پوهاند پنچشیری اضافه میکند : انتقاد مینورسکی بر گفتهء حدود العالم که مردم غور اکثر مسلمان بودند ، سخنی است مبالغه آمیز ، قابل تاَُمل است چه دفاع غوریان در برابر حملات سلطان محمود و مقاومت های سخت ایشان معنی این را نمی دهد که ایشان همه کافر بودند ، بلکه معنی آن را میدهد که غوریان با همان حس سلحشوری و آزادمنشی در برابر قوای محمود کبیر مقاومت کردند. دیگر اینکه زمام دار آن وقت غور ، محمد سوری است که در برابر سلطان محمود کبیر ( در دارالملک و قلهء آهنگران ) مقاومت زیاد از خود نشان داد و او طوری که از نامش پیداست ، یک نفر مسلمان بود.شخصیکه هم امیر و هم نامش محمد باشد کافر شده نمیتواند ( امیر محمد سوری )

در نتیجه با قطعیت می توان حکم کرد که اسلام در اوایل قرن اول هجری بدون جبر و اکراه و بنا به رغبت ، رضاء ، طوع وخوشی زعمان اولیه ء غور و اهالی آن ، در سرزمین غور از خلوص قلب پذیرفته شده و ریشه های این شجره مبارکه در اعماق دلهای غوریان با ایمان بیش از چهارده قرن است که جای گرفته و مستقر گردیده است.

سلطان شهاب الدین غوری ( پشتو ) تالیف محمد ابراهیم ثابت چاپ کابل 1344 ص 23 – 25.

جفرافیای تاریخی غور ، تالیف پوهاند عزیز احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 31 و امیر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی کابل 1361 ص 26 بعد.

740;ف پوهاند عزیز احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 31 و امیر کرور و دود مان او تالیف عبدالحی حبیبی کابل 1361 ص 26 بعد.

7 – زبان باستانی غوریان:

در مورد زبان قدیم غوریان جر َ و بحث ها و تحقیقات زیادی از طرف نویسندگان کشور ما و دانشمندان خارجی صورت گرفته که ایراد آن همه آراء و نظریات از حوصلهء این مختصر خارج است. این عاجز را عقیده بر آن است که نه تنها زبان غور قدیم ، بطور قطع و یقین فارسی دری بوده ، بلکه فارسی دری در عصر امپراطوری اسلامی غور ، به اوج اعلای ترقی خود رسیده بود.

ابو اسحق ابراهیم بن محمد فارسی اصطخری معروف به کرخی دانشمند معروف متوفی ( 346 هـ ق ) در کتاب مهم خود المسالک و الممالک نوشته است که : ( زبان غوریان چون زبان خراسان است. )) (1) بخوبی و اضح است که زبان

فرهنگ فارسی ، دکتر محمد معین ج 5 ص 154 ، تهران و جغرافیای تاریخی غور ص 144 به بعد.

خراسان به اتفاق موَُرخین فارسی دری بوده و خراسان گهوارهء این زبان است. پس به این نتیجه میرسیم که زبان ساکنان غور هم مثل سایر بلاد خراسان ، بجز از فارسی دری چیزی دیگر نبوده است. برخی نوشته ء ابوالفضل بیهقی را در تاریخ معروفش دلیل گرفته اند که گویا زبان غوریان غیر از فارسی دری بوده.

بیهقی نوشته است : (( امیر ( مسعود غزنوی ) حرکت کرد بدان جانب ( غور ) ، دانشمندی را به رسولی آنجا فرستاد با دو مرد غوری از آن ابوالحسن خلف و شیروان تا ترجمانی کنن و پیغام های قوی داد و بیم و امید چنانچه رسم است. (1)

از جمله موََلفان خارجی اشخاص مانند بوزورت در دائرة المعارف اسلامی ، اولاف کیرو در کتاب پتان ها راورتی توضیح میکند که در مناطق کوهستانی افغانستان هنوز لهجه های محلی متعددی موجود است که اگر زمامداری از مرکز به آنجا برود ، با مردم محلی توسط ترجمان باید صحبت بکند. از دیگر سو ، یکی از مهمترین آثار ادبی سلاطین غوری در هنگام رهایش شان در غور ، کتاب : (( چهارمقاله ) نظامی عروضی است که درآن حکایات متعددی در شاعری و شعر دوستی و شعر شناسی ( فارسی دری) افراد خانوادهء مذکور از جمله شخص علاوءالدین حسین جهان سوز ثبت است. (2)

امــا نــویــســنــده ء عــاجـــز عــقــیــده دارد که کــلــمــهء تــرجــمــان کــه در عبــارت بــیــهــقــی آمــده اســت ، یــکــه کــلــمــه ء عــربــی اســت کــه مــعــنــی گــزارنــده یــعــنــی انــجــام دهــنــده ، پــردازنده ، تــاَُدیــه کــنــنــده و تــبــلــیــغ کــنــنــده آمــده اســت. ( رجــوع شــود بــه فــرهــنــگ فــارســی مــعــیــن هــمــیــن مــاده ) پــس نــتــیــجــه ایــن طــور مــیــشــود کــه : امــیــر غــزنــوی آن دو مــرد غــوری را تــحــت ریــاســـت آن دانــشــمــنـــد بــرای ابــلاغ پــیــغـــام هـــای قــوی و بــیــم و امــیــد خــود در بــیــن غــوریــان فــرسـتــاده بــود ، نــه ایــنــکــه آن دانــشـتمـــنــد زبــان غــوریــان را نــمــی دانــســتــه و مــردان غــــوری را بحیث مترجم باخود همراه برده باشد ، بلکه در حقیقت مردان غوری عضو آن هیات بوده اند تا مردم غور آنهارا خودی گفته از حالت وحشت از امیر غزنوی بر آمده باو وارده مذاکره و مصالحه گردند. مهم تر این است که وقتی در حدود هزار سال نثر فارسی و نظم آنرا ورق میزنیم و مــیــخوانیم این امر

جغرافیای تاریخی غور ، ص 135 به بعد.

افغانستان در پنج قرن آخیر ، تالیف میر محمد صدیق فرهنگ ، ایران 1371 ، ج 2 ص 337

بخوبی قابل درک است که زبان فارسی دری در عصر درخشان غوریان به اوج پختگی و بحد اعلای تکامل خود رسیده بوده و شاهان و شهزادگان غوری اکثراّ مردمان عالم و دانش پرور و سخن شناس و سخنور بوده اند و علماء شعرای بیسار ، در دربار ایشان باتجمل و شکوهمندی موجود بودند. باکمال تاَُسف در اثر وحشیگری های سپاه مغول از آن آثار ارزنده بجز مقدار معدودی بجای نمانده است که از جمله میتوان از کتاب نفیس و پر ارج تاریخ (( طبقات ناصری)) تاَُلیف قاضی منهاج سراج جوزجانی تولکی نام برد که حتی پوهاند عبدالحی حبیبی نثر آنرا از نثر بیهقی هم شیواتر شمرده اند. و بیساری از دانشمندان آنرا از شاهکارهای نثر دری بحساب آورده اسن. منهاج سراج منسوب به دربار غور بود و کتاب وی در باب تاریخ غور بهترین معلومات را بما ارائه می نماید.

چهار مقاله نطامی عروضی نیز از امهات نثر فارسی دری است و متعلق به در بار غور و زبان قدیم غوریان ، کتاب دیگری که در این سلسله از آن زمان باقی مانده است ، اسرار التوحید فی مقامات شیخ ابو سعید ابوالخیر است . این کتاب که بنام سلطان غیاث الدین غوری اهدا ء شده است و به شهادت همه ادیبان و دانشمندان پارسی گوی شرق و شناسان خارجی ، یکی از آثار خیلی عمده و پیشرفته ء نثر فارسی دری میباشد. سه اثر فوق را در فصل سوم این تاریخ مختصر انشاءالله تعالی مشروحاّ به معرفی میگیریم و نمونه ء از نثر و طرز نگارش هریک را می آوریم بدانجا مراجعه شود.

همچنان چند پارچه شعر سلطان علاءالدین جهان سوز و اشعار اندکی که از ملک الکلام فخرالدین مبارکشاه غوری در خلال اوراق تاریخ ها و تذکره ها در دست است ، همه و همه گواه این مدعاست. و دانشمندان و شاعران دیگر معاصر سلطنت عوری و منتسب به دربار آنرا نیز در فصل سوم با نمونه ء اشعار شان که محمد عوفی در لباب الالباب وسایر موَُرخین جسته ، جسته ذکر و ایراد کرده اند. می نگارم و قضاوت را به خوانندگان وامیگذارم. گرچه در حملات ویرانگر و تباه کن چنگیز ، سردار سفاک مغولان وحشی بنا به نوشته ء منهاج سراج در طبقات ناصری : (( اهل غور ، از درمی، چهاردانگ شهادت یافتند . )) (1) دانگ یک ششم درهم است. به این حساب ، دو سوم از مردم غور به شهادت رسیده و یک سوم آن باقی مانده بود. آنان هم در شعب جبال و در پناه حصارهای تسخیر ناپذیر تا آخرین رمق مقاومت می کردند. با آن هم زبان فارسی دری تاکنون در میان غوریان محفوظ مانده است و امروز همه اهالی غور بدین زبان تکلم می کنند و در بین ولایات افغانستان غور تنها ولایتی است که همه نفوس ان به زبان دری صحبت می نمایند و زبان دری زبان مادری همه مردم این مرز بوم است. ودر غور موجوده زبان دری با لهجه های ذیل تکلم می شود : هزارگی مربوط است به هزاره های ساکن ولسوالی لعل و سرجنگل ، این لهجه ها برای همه فارسی زبانان قابل درک است و اختلافات چندانی در آنخا به نظر نمی رسد و هنوز واژه های دری در هریک از آنها محفوظ مانده است. واژه های که ناصر خصرو بلخی در سفرنامه نوشته و بیهقی و منهاج سراج و نظامی عروضی و صاحب اسرار التوحید به کار برده اند ، به وفرت در این لهجه ها یافت میشود. اگر زبان قدیم غور غیر از فارسی دری زبان دیگری می بود امروز هم بایداز آن زبان اثر و علامتی در غور باقی می ماند و نباید بدین گونه محو و نابود می شد. پس بخوبی ثابت شد که زبان قدیم غور فارسی دری بوده است نه چیز دیگری. یک نکته را در پایان قابل ذکر میدانم که این مبحث تنها تحقیق تاریخ است و گرنه نزد دین مبین اسلام اختلاف زبان ها از جمله ء آثار قدرت کامل خداوند ( ج) شمرده می شود : (( و من ایته خلق السموات و الارض و اختلاف النستکم و الوانکم ))

ترجمه : و از دلایل قدرت خداست خلقت آسمانها و زمین و اختلاف لغاتی که شما بدان تکلم می کنید و اختلاف زیگهای تان.

بنا به این آیه کریمه اختلاف زبانها و نژاد ها از عظیم ترین آثار قدرت الهی نمایندگی می کند که در ردیف خلقت آسمانها و زمین قرار دارد. الله تعالی زبانها را مختلف آفریده و آنرا نشانهء قدرت و جلال خود ساخته است. دیگر هیچ لزومی ندارد که یک طایفه زبان و هم چنین نژاد خود را بردیگران ترجیع بدهد و بر تر بشمارد. زیرا در اسلام صرف تقوی شان بر تری است. الحمالله ما مسلمانیم و این است عقیده ء ما.

طبقات ناصری جلد دوم ص 135 – 140.

8 – موقعیت تاریخی و حدود جغرافیایی غور قدیم :

غور که همیشه بحیث سد مستحکم در برابر مهاجمین بوده ، از قدیم تا به امروز با اندک تفاوت ، دارای یک نوع موقعیت جغرافیای عجیب است. کوه های بلند و پر برف ، کوتل ها و راه های صعب العبور ، دره های کم عرض و باالآخره سلحشوری و رزم جوی ساکنان آن که تا پای جان از سرزمین خویش دفاع کرده اند ، باعث شگفتی می باشد.

بنا بر روایت نیمه افسانوی و نیمه تاریخی فردوسی در شاهنامه موجودیت غور به زمان مهاجرت آرین ها از بلخ و بالاخره ساکن شدن آنان در این کوهسار تعلق میگیرد و اسم موجوده ء غور را نیز آنان برا آن نهاده اند. حدود غور تا قرن چهارم هجری روشن نیست ، زیرا اغلب آثار جغرافیائی در حملات چنگیز نابود گردید. از خلال مطالعهء حدودالعالم متعلق به (372 هـ ق) به موقعیت غور پی می بریم (( غور ناحیتی است اندر میان کوه ها و شکستگی ها و او را پادشاهی است که غور شاه خوانند...)) و جای دیگر در ذکر حدود گوزگانان ( جوزجان موجوده ) می گوید : (( ....و این ناحیتی است که مشرق او حدود بلخ است و تخارستان تا بحدود بامیان و جنوب وی آخر حدود غور است و حد بست و مفرب وی حدود غرچستان است....)) حدود مکمل غور در صورة الارض ابن حوقل بغدادی در سال 367 هجری این طور بیان شده است: (( بلادی که غور را احاطه کرده اند ، عبارت اند از هرات تا فراه و از آنجا تا بلدی داور و از آنجا تا رباط کروان که تحت حکومت محمد بن افرغون ( فریغون ) صاحب جوزجان است و از رباط کروان تا غرچستان و از انجا تا هرات.....))

کتاب مسالک وممالک ابواسحق ابراهیم اصطخری ( قرن 5 – 6 هجری) مینویسد : (( و حدود غور از هری در گیرد تا فره و تا زمین داور و تا رباط کروان از اعمال ابن فریغون و تا حدود غرچستان و هم چنین تا به هری باز گردد. ))

یاقوت حموی در معجم البلدان خود اوایل قرن هفتم هجری می نگارد : (( .... غور عبارت از مجموع جبالی است واقع بین ولایت هرات و غزنی و شهر های بارد و موحش است و شهر بزرگی که در آن ملوک غور حکمرانی می کردند بنام فیروز کو ه یاد میشود. ))

ابوالفداء در تقویم البلدان (720 هــ) گفته است: (( .... غور را عمل (ولایت ) هرات و رباط کروان و غرچستان و خلاصه خراسان از سه جهت فراگرفته است و از این رو آن را جزء خراسان آورده اند ، اما حد چهارم آن نواحی سیستان است . ))

حمدالله مستوفی در نزهة القلوب خود (740هجری ) تذکر داده است : (( ولایت است و شهرستان آن را آهنگران خوانند از اقلیم چهارم است....))

امین رازی در هفت اقلیم (1010 هجری) مینویسد : (( .... و غور ما بین غزنی و خراسان واقع شده و آب و هوای نیک دارد و اکثر فواکهش خوب میشود و بیشتر ولایت وی کوهستانی است.))

لی ، استرینج انگلیسی در جغرافیای تاریخی سر زمین هیا خلافت شرقی که در سال (1905 م ) تالیف شده در مورد حدود غور تاریخی نظرش را چنین ارائه کرده است : (( ناحیهء بزرگ کوهستانی در سمت خاور و جنوب غرجستان معروف بود به غور و غورستان و از هرات تا بامیان و حدود کابل و غزنه امتدان داشت که عبارت از منطقه جنوب رود خانه هرات باشد....))

بار تولد دانشمند اروپائی نیز غور را بین قلمرو سلسله ء ابو داود و گوزگان و غرچستان و ولایت هرات تا فره یا فراه میخواند ، باید ترتیب غور تاریخی شمالاّ برباط کروان و دیگر سرحدات و لایت گوزگان ....شرقاّ به ولایت بامیان و غزنه و جنوباّ به زمین داور و فراه ، غرباّ به غرچستان تاریخی و هرات محاط بود و این حدود جغرافیایی مسلماّ در عهد اسلامی میباشد ، نه قبل از اسلام چه پیش از اسلام غور و غرچستان یک واحد جغرافیایی محسوب می گردد. و بعد از اسلام ولایت غور بدوحصهء سیاسی غور و غرچستان منقسم گردید و در مقابل پادشاهان محلی غور ( خانوادهء سور) حکمرانان محلی غرچستان مقلب به (( شارها )) عرض و جود کردند. (1 )

جفرافیای تاریخی غور با تصرف و اختصار ها ص 38 – 43.

9 – غرچستان

معنی لغوی ، موقیعت جغرافیایی و پیشینهء تاریخی آن :

غرچ و غرش به معنی کوه است ، منسوب به کوه را به معنای کوهی (( غرچه )) و بشکل معرب آن غرجه و غرشه میگویند ، چنانکه ابو طیب مصعبی گوید:

صد و اند ساله یک مرد غرچه چرا شصت و سه زیست آن مرد تازی

که در این بیت غرچه به معنی کوهی بکار رفته است. اسدی طوسی در (( لغت فرسی)) بیتی از (بدیعی ) را در باره (غرچه ) شاهد می آرد:

بفریبد دلت بهر سخنی روستائی و غرچه را مانی

که غرچه و غرجه و غرشه برای جای و کشور و منطقه نیز به کار رفته است. بحتوی شاعر عربی طائی ( 820 – 897 م ) چنین می گوید: بالغرش او بالغور من رهطه....

در بر هان قاطع آمده است : غرچه.... ولایت غرچستان و مردم آنجا را نیز گویند. ابن حوقل بغدادی ( وفات 355 هـ ق ) در صورة الارض می گوید : غرج الشار در گذشته ناحیهء از کشور بزرگی موسوم به مملکت (( غرحه)) بود.

بعقیدهء بعضی از لغویون ، غرج و یا غرش خود بمعنی جمع است ، یعنی کوه ها ، چنانکه (( غرج الشار )) به مفهوم جبال الملک یا کوه های پادشاه. ولی غرچگان به معنای کوهیان واهی غرچستان هردو آمده است چنانکه فرخی سیستانی گوید:

درین دیار به هنگام شاد چندین بار پلنگ وار نموند غرچگ ان عصیان

فردوسی گوید:

از ایران بکوه اندرایم نخست در غرچگان تا در بوم بست

ذکر غرچستان در بسیاری ار آثار تاریخی و جغرافیایی موجود است. از جمله المسالک و الممالک ، احسن التقاسیم ، تقویم البلدان ، معجم البلدان ، زین الاخبار، حدود العالم ف صورة الارض ، تاریخ بیهقی، طبقات ناصری ، بارهان قاطع ، جامع التواریخ، جهان گشای ، البلدان ابن فقیه همدانی ، آثار البلاد و اخبار العباد ، احسن التواریخ، و عنصری بلخی ملک الشعرای سلطان محمود غزنوی گوید :

کنون عجب تر از آن فتح ، فتح غرجستان

که شد به دولت او مر سپاه او را رام (1)

فرخی سیستانی در مدح سلطان محمود غزنوی گوید :

تـرا آنـجا غـلامانــند چون خــوارزمـشـاه ای شــه

دگر چون میر طوسی و زو گذشتی میر غرچستان

در مدح سلطان مسغود غزنوی فرزند محمود گوید :

از این نکوتر و مردانه تر فراوان کرد بپای قلعهءغور و بکوه غرجستان

و در مدح ابو منصور قراتگین دواتی امیر غرجستان گوید:

سپهبد سپه شاه شرق ابو منصور قراتگین دواتی امیر غرجستان (2)

عتبی منشی سلطان محمود که در فتح غرجستان حضور داشته است ، در تاریخ یمینی آن واقعه را بصورت مفصل ذکر میکند. شاهنشاه بابر در تزک خویش در طی واقعات سال 908 گوید ( در 7 شعبان در راه بازگشت از هرات، از چغچران و مواضع کنار غرجستان (ظاهراّ از یگانه اثری است که نام چغچران مرکز فعلی ولایت غور در آن ذکر گردیده است. ) دیگر از کتبی که بذکر غرجستان رداخته اند: تایخنامهء هرات، روضات الجنات، تاریخ الرسل ولملوک، طبری، جام جم فرهاد میزا، شاهنشاهی ساسانیان از کریستانسین دنمارکی .

اصطخری درالمسالک آورده است: ( از فره تا بلدی داور از بلدی داور تا رباط کروان از عمل ابن فریغن و از رباط کروان تا غرج الشار و از آنجا تا هرات همه به غور واقعند و مسلمانند.

حدود العالم در بارهء رود مرو گوید : ( از حد میان گوزگانان و غور از حد غرجستان بگشاید.) این رود که به قرار تصریخ حدود العالم از حد غرجستان سر چشمه میگیرد و بر شبین می گذرد، ( شبین قصبه ء غرجستان بوده است و در حد غربی گوزگانان). (3)

در جغرافیای حافظ ابرو چنین می خوانیم : ( و آب مرغاب از میان غرجستان میگذرد و مبداء آن از کوهستان بامیان است.... سپس فروتر شده مشخصات واقعی غرجستان را بر می شمارد باحتمال قوی ممکن است حافظ ابرو که در رکاب امیر تیمور گورگان مدت های زیادی را سپری کرده است. غرجستان را هنگام لشکر کشی های تیمور بدانجا خود مشاهده کرده باشد و از چشم دیده های خود حکایت کند. بهر حال او میگوید.

در غرچستان در غاله هاست از بالای کوه که سر در غله است تا پایان کوه که رود مرغاب میرسد ، چشمه سارهاست و هرجا که همواری است، مردم آن ولایت بدان همواری ها درخت ها نشانیده اند و غلهء آنها اکثر دیمه باشد بر بالای کوه و با اکثر زمین هموار باشد. اما آنجا آب روان نیست، درخت های خو رو از امرود و لانه و غیره باشد و در غاله ها درخت جوز بسیار بود و در بع مرغاب درخت انجیر بسیار بود.... کوهستانی سخت دارد، چنانچه اشتر بدان ولایت نتواند رفتن و کسانیکه از طفولیت از آن ولایت بیرون نیامده اند ، اشتر ندیده اند و حاکم آن را شار می گفته اند و حالا خود مدت مدید است که از نسل آن شاران کسی نمانده است و حکام آنجا را از دیوان دارالسلطنه هرات مقرر میکنند.

در غرجستان کان زر بوده است....(3) این حکایت را از روی همین روایت این مستمند به نظم آورده بودم که عیناّ آن را از مثنوی گلگشت خاطره های خود می آرم:

سـنـجـر ســلجـوقی وگان زرغرجستان

چون به غـــرجــستــان ما کــان طـــلا بـــود در ایــام مـــاضــی بــر مــلا

در زمــان ســـنـجــر ان شــاه کـبــیــر کــار مــیــکــردند در ان نــاگــزیـر

عـــامـــل آن کــار پــیــش شـــاه شــد راه را پـیــمــود و بــردرگــان شــد

گـفـت بــاداعـمرت افــزون ای مـلـک گشته ام در بهت و حیرت منـسـلک

مـیـکـنـم من خـرج دیــنـاری هــــزار جمله در کــان طــلا ار بــهـر کـار

حـاصـل آن نـیـسـت از آن بــیــشـتــر هــیــچ تــوفــیـر نـمــی بـیـنم ز زر

شــاه گـفـتــمـش ترک کار خود مگیر ترک کـار از اعـتـبـار خو مگــیـر

چــون طـلا از سنگ می آری برون چـیـسـت زیـن توفیر نزد تو فزون

وانـکـه درویـشـان آن شـهـر و دیـار مزد می یـابـنـد از ایـن کـار و بار

ایـن دگـر تـوفـیـر بـاشــد نــزد مــن زود تــر شـو سوی کار خـوشـتـن

زرزسنـگ حاصل نمدن همت است این عمل نزدیک ماذی قیمت است

بررعــیـــت کـار پـیــدا مــیــشـــود قـلـب شـان زیــن مـزد شیدا میشود

مـیـرســنـد از کــار بـر رزق حلال مـیرهند از مـشـکـلات مـاه و ســال

ایــن مــروت بــس بــود تــوفـیر ما دردو عالم هست زین توقیرما (4)

مایل هروی در تعلیقات خود بر جغرافیائی حافظ ابرو ذیل غرجستان به نقل از صورة الارض ابن حوقل می نویسد: غرچ الشار دو شهر دارد یکی بشید و دیگر شورمین و وسعت آنها به یک اندازه است و سلطان آن دو شهر در هیچ یک از آنها مقام نمیکند و شارکه این سر زمین بوی منسوب است به قریهء چیل موسم به بلیکان مقیم است ، این سرزمین در گذشته ناحیهء از کشور بزرگی موسوم به مملکت غرجه بود، دوشهر مذکور دارای باغها و آب است، از بشین برنج بسیار بدست می آید که آنرا بر بلاد مجاور بلخ و جز آن می برند، فاصلهء بشین تا درهء مرو الرود یک منزل و از آنجا تا رود مروالرود از سوی مشرق یک تیر پرتاب است و از بشین تا شورمین از سوی جنوب ران کوهستای به مسافت یک منزل است. (4)

بشاری گوید: غرجستان ناحیه است دارای قریه های بسیار و ده سبز دارد که کهترین آن در ابشین است که باشگاه شاران میباشد، آبادی هایش زیبا است و جامع قشنگ دارد و کاروان سرای ها. شهر دیگرش شورمین است و بلیکان شهر دیگر آن است که میان کوهاست، غرجستان قلعه های بسیار داشته است که در زمان حملهء چنگیز خان در آن دژها متحصن شده بودهد، علاوه بر شهر های متذکره بندر یا بندار شهر دیگر آن بوده است که اکنون هم به همین نام موجود است. قمران و تخران اگرچه جدا ذکر شده است، اما از مناطق غرجستان بوده اند و دیو شاران نیز از غرجستان بوده است.

بشاری میگوید: در آنجا داد و عدالت بصورت واقعی آن بر جای است و گویا دنبالهء داد گستری حضرت عمر ( رض ) خلیفهء دوم ابن عبدالعزیز است، رسوم آن چشمگیر است و فرمان روایان ستمگار در آنجا نست، انچه از دارایان میگیرند به ناداران می دهند. اگر کسی بکار ناروا دست یازد مورد بخشایش می آید یا جزای شرعی در باره تطبیق می شود. اهل آن مردمان نیکو کار و خوب کردار اند. موََلف حدودالعالم گوید: مردمان این ناحیت مردمانی اند مسلم و بی بد و در بارهء مردم دیوشاران گوید: مردمان جنگی و از غرجستان گوزگان است. احسن التقاسیم مثلی دربارهء غرجستان می آرد : و طوبی لاهل العرج به عدل الشار. و نیز گوید : قومی برتر از مردم غرجستان نیست. شاراه غرجستان مردان دانشمند و دانش پرور بوده اند، خصوصاّ شار ابو نصر محمد بن اسد، چنان که عتبی درباره اش گوید : ( به مطالعهء کتب و مجالست اهل ادب پرداخت و بلذت علم از لذات ملک و شهوات دنیا قناعت نمود.) ابن اثیر در الکامل گوید: عدهء از کتابهای تهذیب از هری را در بارهء لغت بخط خودش دیدم و در آن نسخهء بود که محمد بن احمد بن الازهری در آن نوشته بود. این جزء را از سرتاپا برای شار خواند، کسیکه با ازهری هم نشین بوده و کتاب تهذیب او را خوانده باشد او مرد فاضلی بوده است.

نگاه کن که امیر جلیل تا بنشست بجای شار بفرمان خسرو ایران

(فرخی سیستانی )

لقب شار سالیان دراز بر امیران غرجستان ثابت بوده است، بشاری معنای شار را ( ملک) نوشته است. ابن خلدون معنای شار را ( ملک الحیل) گفته است. ( 5)

ناصر خسرو بلخی گوید:

اســتـاده بـه فــربـبـامـیا شـیر بنشسته به غز دربشین شاری

چنین به نظر میرسد که شاران غرجستان در ازمنهء قبل از اسلام نیز در همین سرزمین حکمرانی داشتند و تصویر یکی از اسلاف ایشان که بدست آمده عیناّ با چهرهء شاهان هپتالی ( هیاطله، هون) شبیه است.

در عصر اسلامی ذکر شاران غرجستان با فتوحات سلطان محمود و تمرکز اداری کشور در تحت ادراهء سلطنت غزنه می آید که یکی از شاران غرجستان مسمی به شار رشید در سنه ( 389 هـ ) به سیادت سیاسی سلطان محمود و توحید اداری کشور خاضع شده بود ، دیگر شار ابو نصر محمد بن اسد است که در سنه ( 405 هـ) سلطان محمود او را اسیر ساخت و در سنه (406 ه ـ ) در هرات از جهان رفت.

سوم شار شاه ابو محمد بن محمد در زندگانی پدر بجایش نشست و با سلطان محمود و ابو علی سیمجور جنگید، قبل ار سنه ( 406 هـ) در گذشت.

چهارم شار شاه بن ابراهیم که دخترش حور ملک در حبابت ( نکاح ) سلطان علاءالدین جهان سوز غوری بود. شارانی که بعد از عهد سلطان محمود گذشته اند، در تحت سلطهء غزنه و غور میزیسته اند، ولی اشخاص عالم و دانش دوست و علم پروری بودند. (6)

عبدالواسع جبلی شاعر معروف نیز از غرجستان بوده است که در عهد سلطان سنجر میزیست وفاتش در (555 هـ ) است، دیوان او در تهران به طبع رسیده است.

عالم دیگر امام صدرالدین علی نیشاپوری در آنجا مدرس بوده است. و صاحب تاریخ روصات الجنات فی اوصاف مدینهََ هرات گوید: مردم آنجا به غایت سخت جان و کوه رو و درشت خوی باشند، و نخچیر بسیار صید کنند.

مولف حدود العالم گوید: جای بسیار غله و کشت و بزر و آبادان است و همه کوه است، شبانانند و بزریگر و دربارهء دیوشاران گوید: ناحیتی است بزرگ و بسیار نعمت، زمچی اسفرازی گوید: حصون و ثغور استوار دارد و میوه های خوب او سیب و امرود و انجیر و انار و جوز بسیار از آنجا حاصل می شود. از آنجا کشمش و برنج نیر بدست می آمده است. مالیات سالانهءدر آن زمان عبدالله بن طاهر ( وفات 230 هجری ) بین ( 212 و 213 هـ ) یکصد هزار درهم و هزار گوسفند است و اگر مالیهء سالانه دیو شاران را که ده هزار درهم بوده است بان آن جمع کنیم مجموعاّ یکصد و ده هزار درهم و هزار گوسفند می شود . (7 )

محمد اعظم سیستانی محقق معاصر در بحث پیرامون محصولات و پیداوار مهم خراسان می نویسد: از غور برده و زره و جوشن و سلاحهای نیکو ( حدودالعالم ) و گسپند اعلی چونکه دارای کشت های خوب و چراگاه های فراوان است ( اصطخری. در کوه های غور که بر بامیان و پنجشیر گذشته از اول تا آخر معادن سیم و زر موجود بوده و هست ( ابن حوقل )….

ازغرج ( غرجستان ): نقره و نمد و اسپ اعلی و استر، ( احسن التقاسیم ) تنگ ستور( ابن فقیه ) از ابو شاران: معدن زر ( حدود العالم (8)

اشیای فوق محصولات عمدهء این سرزمین ها در ادوار باستانی بوده است. این بود خلاصهء تتبعات ما در مورد معرفی غرچستان که بطور بسیار مختصر ایراد شد.

(1) غرچ و غرچستان نوشته شاه علی اکبر شهرستانی مجله عرفان شماره دوم 1361 ص 887 به بعد

(2) دیوان غرخی سیستانی بکوشش محمد دبیر سیاقی، تهران 1335 ص 258 و 303 و 327

(3) غرچ و غرچستان، ص 92 – 94.

(4) جغرافیای حافظ ابروقسمت ربع خراسان بکوشش مایل هروی چاپ ایران 1349 ص 35 به بعد.

(5) تعلیقات مایل هروی بر جغرافیای حافظ ابرو چاپ ایران 1349 ص 111.

(6) غرچ و غرچستان صفحات 93 و 94 و 95 با تصرف و اختصار

(7) غرچ و غرچستان ص 95 – 96.

(8) نظام بهره برداری از زمین در افغانستان قرون وسطی تالیف محمد اعظم سیستانی کابل 1362 ص 49 و 50.

(7) غرچ و غرچستان ص 95 – 96.

(8) نظام بهره برداری از زمین در افغانستان قرون وسطی تالیف محمد اعظم سیستانی کابل 1362 ص 49 و 50.

10 – جایگاه شامخ غور در سرگذشت کشور ما و منطقه :

اهمیت تازیخی غور، تنها مربوط به دورۀ امپراطوری درخشان سلاطین این سرزمین نیست، بلکه قبل از آن هم از بسا نقاط موقف چشم گیری در صحنۀ تاریخ کشور داشته است، یکی از ارزشهای تاریخی ای سرزمین افسانوی همانا حس آزاد منشی و سلحشوری باشندگان قدیم آن در برابر متجاوزین میباشد، هیچ کشورگشائی تاقرن چهارم هجری نتوانست روح آزاد منشی و غرور ملی این خطه را بزور و حیله خفه سازد. اگر چه در غور قدیم اتحاد سیاسی وجود نداشت و گاه گاه جدال و نزاعی هم در بین ملوک رخ میداد، ولی تسلط بیگانه را هم روا نمی داشتند. در مبارزات استقلال طلبی خراسان به سرکردگی امیر پولاد سوری ( 130 هـ ) با ابو مسلم خراسانی معاونت های زیادی کردند که خلافت عباسی را بجای سلطۀ اموی در بغداد روی کار آوردند، بقول فردوسی و دیگر منابع مؤثق ماهوی سوری که کنارنگ و یا مرزبان مرو بود، یزد گرد سوم آخرین شاه ساسانی را از بین برد. با این موقف غور چه قیل از اسلام و چه در عصر اسلامی از نظر سیاسی حایز اهمیت خاصی میباشد.

بعد از تاسیس امپراطوری غوری به ویژه در عصر سلطان بزرگ غیاث الدین و برادرش سلطان شهاب الدین، افغانستان شاهد پیشرفت های در ساحات فرهنگی، هنری و غیره میباشد، و غور مرکز سیاسی و فرهنگی تمام خراسان، سیستان، بلوچستان، سند، پنجاب الی دهلی و از جانب شمال و لایات مرو، بلخ، طخارستان را الی کوههای پامیر و چترال در بر میگرفته است.

بقول هولدج انگلیسی: از شیندن نام غور، سرزمین بنظر انسان مجسم میشود که از اقصای هندوستان تا ایران و از آمو تا هرمز امتداد داشت، این امپراطوری پهناور در پهلوی فعالیت های سیاسی علم و دانش و هنر و ادبیات و غیره مظاهر تمدن را تشویق و حمایت می نمود.

شاهان غور که خود ادیب و دانشمند و شاعر بودند، مقام شعراء و هنرمندان را گرامی میداشتند. صنایع مختلفه غور در آسیای میانه شهرت زیاد داشت.

موََرخین دانشمندان، شعرا، و ادبای که در در بار غوری ها بوده اند، تعدان شان فوق العاده زیاد است ( که ما در فصل علیحده درین مورد بحث خواهیم کرد) حاخ نجومی و یا رصد خانه امیر عباس غوری یکی از شگفتی های باور نکردنی است که در جای آن تشریح خواهد شد. با کمال تاَسف، حملات چنگیز عدۀ زیادی از آثار کتبی و منابع معتبر تاریخی را نیز از میان برده است با آن هم از لا بلای خرابه های عهد چنگیزی به کمک باستان شناسی و عدۀ معدود آثار تاریخی به عظمت فرهنگی و تمدن درخشان این دورۀ امپراطوری غوری می توان پی برد، تعمیر مسجد جامع هرات ، قطب منار دهلی و منار جام در غور که هریکی نظر به سبک معماری و هنر خطاطی در تاریخ تمدن آسیائی و سطی کم نظیر می باشد. (1) ( که در ین موارد نیز بعد از این در جای دیگری مفصل خواهیم نوشت) مربوط به عصر تابناک غوری می شود، و بدینجا فصل اول را کوتاه می کنیم، می پردازیم به فصل دوم و شرح سلطنت غوریان و معرفی سلاطین غوری.

(1) جغرافیای تاریخی غور تالیف پوهاند عزیز احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 29 با تلخیص و تعدیل.

6; احمد پنجشیری چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 29 با تلخیص و تعدیل.

فصل دوم

سلطنت غوریان

عرصهء مملکت غور چه نا محدود است که در آن عرصه چنان لشکر نا معدود است

(انوری)

سلطنت دودمان شاهی غوریان از ممتد ترین دوره های حکمروائی در تاریخ مملکت ما و حتی در تاریخ سلاطین اسلام محسوب میگردد. بگواهی تاریخ، بعد از اسلام این خاندان سلاطین اسلام در حدود هفت صد سال در سر زمین غور و بخشهای وسیعی ازشرق زمین فرمان روائی کرده و امپراطوری وسیع اسلامی را تشکیل داده اند که بقول منهاج سراج ربع شرقی دنیا در قبضهء اقتدار آن قرار داشت. در فصل اول چند تن از امرای غوری را که مقارن ظهور و گسترش دین مبین اسلام در این سر زمین حکومت میکردند و در حوادث و رویداد های آن زمان تاَثیر بسزا داشتند، بر شمردیم که عبارت بودند از:

1 – ملک شنسب بن خرنک حدود (36 هـ/ 656 م ):

معاصر حضرت علی (رض) که همزمان با او در مرو ماهوی سوری حکم مراند، غالباّ هردو حکمران مرو و غور بحضور حضرت علی ( رض ) مشرف شده اند که حکایت آن در فصل کذشته کذشت.

2 – امیرپولاد از احفاد ملک شنسب حدود ( 130 هـ 747 م ).

3 – جهان پهلوان امیر کرور ولد امیر پولاد ( 139 – 154 هـ / 756 – 770 م )

4 – امیر ناصر ولد امیر کرور حدود (160 – 776 میلادی )

تا اینجا در فصل گذشته بطور مختصر امرای غوری را به معرفی گرفته بودیم، اکنون دنبالهء موضوع را با بیان شرح حال بقیهء امراء و سلاطین غوری پی میگیریم:

5 – امیر بنجی بن نهاران حدود (170 هـ / 786 م ):

منهاج سراج جوزجانی در کتاب خود ( طبقات ناصری ) امیر بنجی نهاران امیر بزرگ شنسبی میداند که در غور ذکر او سایر است. و او را از کبار ملوک غور دانند و جمله سلاطین فرزندان او بودند. و امیر خوبروی گزیده اخلاق و به همه اوصاف ستوده موصوف بود. وی به اتفاق یکتن امیر معاصر غوریش شیش بن بهرام به دربار هارون الرشید رفت و امیر بنجی به لقب قسیم امیر الموََمنین به امارت غور شناخته شد و از حضرت خلافت عهد و لوا آورد. چناچه سلاطین غور به همین لقب تا خروج مغول در غور و هند ملقب بوده اند. اما امیر دیگر شیش به پهلوانی لشکر ( سپه سالاری غور ) منصوب گشت و هردو به تشریف دارالخلافت مشرف شدند. چنانچه تا عهد مناج سراج امارت غور در شنسبانیان و پهلوانی در شیشانیان بر قرار بود. ( 1 )

6 – امیر سوری بن محمد حدود ( 253 هـ ق / 866 م ) :

در انجا باز خلای سه قرن ( سه نسل ) در سلالهء امرای غور موجود است و خود منهاج سراج هم میگوید که از عهد امیر بنجی تا بدین عهد امارت غور یافته نشد، چون اتساق این طبقات دردهلی بود، و ممالک اسلام بواسطهء فتنهء کفار مغل تفرقهء دیار پیدا آمده بودف امکان نقل کردن از آن تاریخ که در بلاد غور در نظر آمده بود، نبود.

این امیر سوری معاصر خرج یعقوب لیث صفاری در اواسط قرن سوم هجری بود، بیشتر اراضی غور را در تصرف خود د اشت، چون یعقوب از بلاد نیمروز بر بست و بلاد داور و تگی آباد و رخج غالب آمد، طوایف غوریان به کوهسارهای خود تحصن جستند و سر جمله مندیشیان شنسبانی همین امیر سوری بود که قصر و دارلملک او دردامن کوه زار مرغ وقوع داشت.

اما آنچه برخی از موََ رخان مانند جهان آراء و منتخب التواریخ، امیر سوری را فرزند زادهء امیر بنجی شمرده اند، باموازین تاریخی سازگار نمی آید، زیرا به تصریح منهاج سراج ، امیر بنجی با هارون الرشید معاصر بود حدود ( 170 هـ ) و اگر ما سه نسل را در یک قرن بشماریم باید امیر سوری در حدود ( 233 هـ ) زندگی داشته باشد و بعد از او که پسرش محمد بن سوری معاصر سلطان محمود حدود ( 400 هـ ق ) است، بین پدر و پسر فاصلهء یک و نیم قرن واقع است و این هم بعید بنظر می آید که هریکی صد سال زندگی کرده باشند ( 2 )

7 - امیر محمد بن سوری حدود ( 405 هـ ق / 1014 میلادی ( :

طوریکه گفته شد، یعقوب لیث صفاری ( 254 – 265/ 867 – 878 م ) نشیب های جبال غور را از زمین داور و زاولستان و رخج و تگین آباد بدست آورد حدود ( 252 هـ ق 863 م ) ولی سوریان و مردم غور بر اسیات جبال غور پیاه بردند و با سلامت ماندند. چون سلطنت بامیر سبکتگین بن جوق.. رسید و در 27 شعبان سنه 366 هـ / 976 م در غزنه بر تخت نشست، لشکر با طراف برو و زمین داور و قصدار و بامیان و تخارستان در ضبط آورد، چند کرت از بست بطرف جبال غور لشکر کشید و قتال بسیار کرد، چون بعد از مرگ سبکتگین ( 387 هـ / 996 م ) پسرش سلطان محمود بر تخت نشست، امارت غوریان به امیر محمد سوری رسیده بود و ممالک غور را ضبط کرده، گاهی سلطان محمود را اطاعت نمودی و گاه طریق عصیان سپردی و خراج مقرره را بازداشتی، اندر عاقبت سلطان محمود با لشکر گران به جانب غور امد و محمد را در قلعهء آهنگران که اکنون هم به همین نام موجود است، محاصره نمود. محمد مقاومت کرد و بعد از مدتها بطریق صلح از قلعه فرود آمد و بخدمت سلطان محمود پیوست و سلطان او را باپسر کهترش شیش بجانب غزنه برد، چون محمد اسیر شد، از غایت حمیتی که داشت، طاقتی مذلت نیاورد و خاتمی دشات در زیر نگین آن زهر تفبیه کرده بودند آنرا بکار برد و در گیلان ( بین مقر و غزنه ) در گذشت. و این پیکار و مقاومت و در آخر اسارت محمد بقول بیهقی در سنه ( 405 هـ ق / 1014 م ) خاتمه یافت.

داستان جنگهای سلطان محمود را با ملک محمد سوری غیر از طبقات ناصری ، موََُ رخان دیگر همچون ابن اثیر در الکامل ( 9/ 61 ) و حمدالله مستوفی ( تاریخ گزیده ) ( 406 – 467 ) و بیهقی و تقبی و فرشته و روضة الصفا و غیره هم نوشته اند و عنصری شاعر در بار سلطان محمود در قصیدهء فتوح سلطان بدین واقعه هم اشره دارد:

گرفتن پسر سوری و گشادن غور هر اینه نتوان کرد در سخن مضر(3)

(1) امیر کرور و دودمان او، تالیف پوهاند عبدالحی حبیبی، کابل 1361 ص 18.

(2) امیر کرور و دودمان او ص 18 – 19 و تاریخ مختصر افغانستان تالیف عبدالحی حبیبی طبع کابل 1346 جلد اول ص 155.

(4) امیر کرور و دود مان او ص 19 – 20 .

(3) امیر کرور و دود مان او ص 19 – 20 .

8 – امیر ابو علی محمد بن سوری حدود (420 هـ / 1028 م ) :

ملک محمد سوری دو پسر داشت، یکی شیش که کهتر و نزد پدر محبوب تر بود و سلطان محمود او را با پدرش به غزنه برد و بعد از مرگ محمد واپس به غور فرستاده شد، دیگر ابو علی بن محمد سوری که بقول منهاج سراج مرد نیکو سیرت بود و در عهد پدرش امارت جبال مندیش داشت و مردم هم اورا دوست داشتند و مطیع سلطان محمود بود و بنابرین پس از مرگ محمد، امارتش در غور از دربار غزنه شناخته شد. این پادشاه نیکو کار برای خلق نیکوئی کر و بناهای خیر فرمود و دربلاد غور مساجد جامع و مدارس بر اورد و روزگار گذشتاند و برادرش شیش هم در ظل حمایت او بود، اندر عاقبت عباس پسر شیش کسب شرکت نمود و عم خود امیر ابو علی را بگرفت و ممالک غور را در ضبط آورد و این در عهد سلطنت مسعود غزنه بعد از مرگ سلطان محمود ( 421 هـ / 1029 میلادی ) بود. (1)

9 - امیر عباس بن شیش بن محمد حدود ( 450هـ ق / 1057 م ) :

امیر عباس جوان شجاع و بیباک و در غایت رجولیت بر آمد و جمعی احداث را بدور خود فراهم آورد. عمش را بگرفت و ممالک غور را ضبط کرد، سایس و بدادگر بود، با ملاک و اموال مردم تعلق گرفت و مردم از او روی گردان شدند و از سلطان ابراهیم بن مسعود نواسهء سلطان محمود ( 451 – 492 هـ ق ) استمداد کردند، چون ابراهیم بر غور لشکر کشید عباس را بدستش دادند و اندر حبس به غزنه برده شد و ممالک غور را به پسرش امیر محمد سپردند. مهناج سراج از شومی عهد و خشونت اخلاق عباس و حتی سگ بازی های او داستان ها دارد، ولی با این همه ظلم و تعدی، او در علم نجوم نصیب کامل داشت. (2) و در مندیش غور درخطهء سنگه قصر بلند و باعظمتی ساخت مشتمل بر دوازده برج و در هر برجی بصورت برجی از فلک سی دریجه نهاده، شش برج شرقی و شمالی و شش برج غربی و جنوبی و وضع آن چنان بود که هرروز آفتاب از یک روزنه به نسبت آن روزنه که مطلع آن بود می تافت و معلوم میشد که آن روز آفتاب در کدام درجه و از کدام بر جست. عباس در بنای کاخ های عالی در غور دستی داشت.(3)

این حکایت را حقیر مستمند به نظم کشیده ام که اینک تقدیم میگردد:

امیر عباس غوری و کاخ نجومی اش

بــــود انـــدر غـــــور مـــا مــــردی امـــیـــر نــوجـــوان و صـــاحـــب تـــاج و ســـریــر

یـــــادگــــــار ســــوریـــان غـــــور بــــــود با شـــکـــوه و شــوکــتــش مــشــهــور بود

بـــود جـــــــد دود مـــــان غـــــــــوریــــــان حـــاکـــم فـــیـــــــروزه کـــو و بـــامـــیــان

در نــهــایــت ضـــابــط و ســپــــاس بـــود نــام وی هـــرجــــا مـــلـــک عــبــاس بـود

ســخــت کــامــــل بــود در عــلــم نـجـــوم داشـــت بــهـــره نـــیـــز از دیــگــر عـلوم

مــصــلـحت با عــقــل دور انـدیــش کــرد روبـــســـوی خــطـــهء مـــنـــدیــش کــرد

تــا بــســازد قـــلـــعـــهء بــس ارجــمــنــد بــارهء آن مــــهــســـر چـــرخ بـــلـــنــــد

داد فــــرمــــان تـــــا کــــه مـعــمــاران او جـــمــــلــــه بـــنــایــان و گـــلــکـــاران او

از هــمــه جــا هـــا فــــراهــــم آمــــدنــــد در حــضــورش جــمــلـــه یـکــدم آمـدنـد

زارمـرغ آن کــوه چــون چــرخ بــریــن شـاه را از بــهــر قــلــعــه شــد گــزیــن

گــــرد بــر گـــردش بـــدیــوار مــشــیـــد بــاره هــای بـس بــلــنـدی بــر کـشــیــد

پــس بـپــایـش سـاخـت کــاخ پــرجـلال بــر فــراز تــپــهء درعــــیــــن حــــال

بـــــرجــهــا بــودش ده و دو در شـمـار هــر یــکـی را سی دریــجــه اســتــوار

شــش بروجش بود در شرق و شـمـال جــمــلــگــی دارای اوصــاف کـــمــال

شش دگر زان بود در غـرب و جـنوب مــایــهء اعــجــاب و دل انگـیـز خـوب

هریکی زان برج هـا چون بر گماشت صـــورت بــرج فـلـک بروی نگاشت

وضــع آن را کـرده بـود او آن چـنـان از کــــمــال او ســتــادی در عــیـــــان

هر سحر خــورشــیـد چون در تافتی یـک دریــچـــه کـــاخ را دریـــافــــتــی

مطلعش بود آن دریـچــه بـی گــمــان زان هـمــی دانـسـت تــاریــخ و زمــان

او هــمــی دانـســت تـا ایــن آفــتــاب از کــدامــیــن درجـه گــشــته باریـاب

در کدامین نـسـبـت است ان مـقـدمش پــس کــدامــیــن بــرج بــاشـد همدمـش

بـــود آن کــاخ بـزرگ بـــی بــدیــل بــر کــمــال دانــش و فــکرش دلــیــل

زیــــن حـــکـــایـــت کــن یــقــیــن ای نــکــتــه گــیــر

بــــود غــــور انــــــدر تـــمـــدن بــــی نــظــیـــــــر( 4)

10 – امیر محمد بن عباس ( حدود 470 هـ / 1077 م ) :

وی بالتماس اشراف و اکابر غور، بعد از فتح سلطان ابراهیم غزنوی پادشاه غور شد. و بقول منهاج سراج مردی در نهایت حست خلق، عادل و عالم نواز بود که جمله مردم ولایت غور او را منقاد شدند و بقدر امکان در احیای مراسم خیر و بذل و عدل جهد نمود و با دربار غزنه روابط نیکو و اطاعت داشت. مردم غور را مرفه و در آسایش و امن نگهداری نمود. (5)

11 – ملک قطب الدین حسن بن محمد بن عباس: ( حدود 510 هـ /1116 م )

اورا جد سلاطین بزرگ غور شمرده اند و امیر عادل و نیکو عهد و خوبروی بود، ولی در ایام شاهی او مردم تگاب از ولایت و جیرستان ( اجرستان کنونی ) عصبان آوردند و قطب الدین انهارا سرکوبی نمود و درجنگی تیری بر چشم اش خورد و از آن زخم بمرد، درین وقت پسرش شهاب الدین بنام محمد خرنک غوری برین نواحی حکم راند. (6 )

12 – ابوالسلاطین ملک عزالدین حسین بن حسن: ( حدود 530 هـ /1135 م )

وی نیز پادشاهی بود معروف، با اوصاف گزیده و اخلاق پیندیده که غور و بلاد جبال در عهدش معمور و مردم آن آسوده بودند، او را ابوالملوک هم گفته اند، زیرا هفت پسرش برین سرزمین ها حلم راندند:

1 – ملک شهاب الدین محمد خرنک ملک مادین غور حدود 550 هـ ق / 1154 م )

2 – ملک فخرالدین مسعود امیر بامیان و تخارستان ( 540 – 558 هـ ق / 1145 – 1162 م )

3 – سلطان علاوءالدین حسین شاه غور و غزنی و بامیان 544 – 551 هـ ق / 1149 – 1155 م )

4 – سلطان سیف الدین سوری پادشاه غور و غزنی 544 هـ ق /1149 م )

5 – سلطان بهاءالدین سام پادشاه غور ( 544 هـ ق / 1149 م )

6 – ملک الجبال قطب الدین محمد امیر غور و فیروز کوه مقتول ( 541 هـ ق/ 1146 م )

7 – ملک شجاع الدین ابو علی امیر جرماس خراسان و غور حدود ( 540 هـ ق / 1145 م )

روابط عزالدین با دولت سلجوقی و سلطان سنجر ( 511 – 552 هـ ق / 1117 – 1156 م ) نهایت دوستانه بود و تحفه ها بدربار سلجوقی میفرستاد و پسرانش اقتدار دولت غوری را در تمام خراسان وسعت بخشیدند. (7 )

منهاج سراج جوزجانی موََرخ نامور غور، سلسلهء سلطنت غوریان را بر چهار وظیفه قرارداده است: 1 – سلاطین فیروز کوه، 2 – سلاطین تخارستان و بامیان، 3 – سلاطین غزنه، 4 – سلاطین معزیه در هند ( که جانشین سلطان شهاب الدین غوری در هندوستان بودند.

و کار این عاجز درین مختصر به همان ترتیب در نظر گرفته شده است. و امرای غوری را که تا اینجا بر شمردم، همه از طبقهء اول بوده اند و هنوز این طبقه بقیه دارد. ناگفته نماند که درین تاریخ تا حد ممکن از اختصار کار گرفته می شود، چون مهمترن منبع تاریخ غور طبقات ناصری تالیف مهناج سراج جوزجانی است، خوش بختانه آقای حبیبی مطالب آن را در کتابهایش، امیر کرور.... و تاریخ مختصر افغانستان جلد اول بحث غوریان، بسیار زیبا و استادانه بر گزیده بود و من هم از نوشته های وی اقتباس کردم و زیادت های را که لازم به ببینم از مناج دیگر بر آن خواهم افزود.

(1) امیر کرور و دود مان او ص 30 .

(2) اثر مذکور ص 30 – 31 .

(3) جغرافیای تاریخی غور، پوهاند عزیز احمد پنجشیری، چاپ پوهنتون کابل 1361 ص 29 .

(4) مثنوی گلگشت خاطره ها اثر مستمند نسخهء خطی ص 110 – 111.

(5) امیر کرور و دودمان او ص 31 .

(6) امیر کرور و دود مان او ، ص 31 .

(7) امیر کرور و دودمان او ص 32.

1608; ص 31 .

(6) امیر کرور و دود مان او ، ص 31 .

(7) امیر کرور و دودمان او ص 32.

13 – سلطان علاءالدین حسین جهان سوز: (حدود 544 – 551 هـ ق /1149 – 1155 میلادی )

علاءالدین جهان سوز که در وجیرستان غور حکمران بود، بعد از وفات برادر خود، سلطان بهاءالدین بر تخت ممالک غور در فیروزکوه نشست، وی با لشکر های غور در غرجستان روی به غزنه نهاد. سلطان بهرام شاه از غزنه با لشکر های غزنه و هندوستان بر آمد و از راه گرمسیر و تگین آباد به زمین داور آمد، علاءالدین که این جنگ را بخونخواهی دوبرادر خود میکرد. در نزدیکی های تگین آباد با لشکر بهرامشاه مصاف داد و بعد از آن دوبار در حدود غزنه مقاومت غزنویان را شکست بر پای تخت دولت غزنوی قابض شد. ( 545 – 546 هـ ق ) وی آن شهر عظیم را بخاک برابر ساخت و سکنهء آن را هشت روز کشتار عام نمود و از آنجا روی به بست و زمین داور آورد، شهر بست که به عمارات و قصور محمودی در آفاق مثل آن نبود، نیز تخریب کرد و بنابر آن به ( جهان سوز ) معروف شد. (1)

استاد خلیلی در قصیدهء خطاب به غزنه می گوید :

بحیــرتـم چـسان زد به پیکرت آتش شــه جــوان جهـان ســوز آتـشـیـن کردار

کسیکه بود به پیوندی تواش نسبـت کـسـیـکـه بـود به فـرزنـدی تـواش اقـرار

مصیبتی نشودزین زیاده ترکه کسی بدست خویش زنده در متاع خویش شرار(2)

تفصیل موضوع از این قرار بود که بنا بقول منهاج سراج و سایر موََُرخین، ملک الجبال قطب الدین محمد که یکی از فرزندان هفتگانه ملک عزالدین حسین بود، چنانکه قبلاّ گذشته، از برادران خو آزرده شد و عمارت شهر فیروزکوه را نیمه تمام گذاشت و به غزنه رفت، بهرام شاه ظاهراّ از او به گرمی استقبال کرد و بروایتی دختر خود را برایش به نکاح داد و کلید خزینه را بدو سپرد. قطب الدین که پادشاه خوبروی و سخاوت مند بود، به مردم بخشش و مروت زیاد داشت، حاسدان بگوش بهرامشاه رسانیدند که قطب الدین اموال به مردم میدهد تا جانب او را بگیرند و شاه را خلع نمایند. بهرامشاه بدون تحقیق فرمود تا در خفیه به او شربت مهلک دادند و در گذشت. ( 541 هـ ق )

چون این خبر به فیروز کوه رسید، سلطان سیف الدین سوری ( 543 – 544 هـ ق ) با لشکر زیاد به عزم انتقام خواهی برادر خود بر غزنه حمله برد و بهرامشاه را بجانب وادی کرم فراری ساخت و خود وی بر تخت غزنه نشست و غور را بر برادر خود سلطان بهاءالدین گذاشت.

در موسم زمستان که راه های غور از برف مسدود می گردد و سیف الدین هم لشکر های غور را مراجعت داده و به لشکریان غزنی اعتماد کرده بود. غزنویان بطور مخفیانه بهرامشاه را خواستند و سلطان سیف الدین با وزیر خود سید مجدالدین موسوی و دیگر اراکین غور بطرف غور عقب رفتند، اما لشکریان بهراماشاه آنان را محاصره کردند و بالآخره بحیله دستگیر و در شهر غزنه بعد از توهین و تعذیب زیاد جملگی را در سرپل یکه طاق غزنین بدار آویختند.

وقتی که این خبر به سلطان بهاءالدین سام رسید، سخت متاََُثر شد و بخونخواهی آنان لشکر های غور و غرجستان را فراهم آورده بعزم حمله بر غزنین حرکت کرد. گویند وی در اثر غم و غصهء زیاد نارسیده به غزنین در موضعی بنام گیلان بقول حبیبی بین مقر و غزنه وفات یافت و سلطان علاءالدین جهان سوز آن سوقیات را بلا معطل بطرف غزنی ادامه داد.

بهرام شاه نیز از غزنی و لاهور و پنجاب لشکر زیاد گرد آورد و پیلان جنگی را آماده ساخت و سر راه را بر علاءالدین گرفت و پیغام داد که تو طاقت جنگ مرا نداری که من فیل دارم بر گرد و به ملک اجدادی خود قناعت کن ورنه تمام خاندان غوری تباه خواهد شد.

علاءالدین در جواب نوشت که: تو دوبرادران مرا بنا حق بقتل رسانیده ای و من تا بحال هیچ کس ترا نکشته ام و خداوند میفرماید: (( ومن قتل مظلوماّ فقدجعلنا لولیه سلطاناّ فلا پسرف فی القتل انه منصوراّ)) (آیه 33 سورهءالاسراء)

و باز نوشت که اگر تو فیل داری من خرمیل دارم، در آن وقت پهلوانان غور را خرمیل میگفتند. استاد خلیلی می نویسد: سلطان علاءالدین جهان سوز چون بخونخواهی برادران خود به غزنین لشکر کشید، قبل الوقت این رباعی را خودش سروده و به قاضی القضات غزنی فرستاد:

اعضای ممالک جهان را بدانم جویندهء خصم خویش و لشکر شکنم

گر غزنی را زبیخ وبن بر نکنم پس من نه حسین ابن حسین حسنم (1)

مرحوم استاد خلیلی که به غور و غزنین علاقهء فراوان داشت، حتی او اولین محققی بو که شصت سال قبل در نخستین کتابش آثار هرات از غور و افتخارات آن نوشت، داستان جهان سوز غزنه را بر وزن شاهنامه فردوسی و سکندرنامهء نظامی به نظم کشیده است که سزاوار میدانم در اینجا روایت شود:

نــــامـــــه جــهــــان ســـوز بـــه بــهـــرامــشـــــاه

بـنـــام خــداونــــد گــــردان ســـپـــهــــر فــروزنـــدهء مــشــعــل مـــاه و مــهــــر

بـــارض مـقــدس بـه بـیـت الــحـــــرام بــه مــهـــد مــحــمــد عــلــیــه الــسلام

بــــه غــــــور بـلـنـد و حــصــار بـلـنـد کـــه از چــرخ گـــردان نــبــیــند گزند

سپـس بــر تـــو ای پــادشــاه گــزیـــن شــهــنــشــاه غــــزنه شـــه راسـتــیـن

نـــه مــا و تـــو فـــرزنــد یــک مـلـتیم هــمــایــون هــمــایــان یــک دولـتـیـم

دوســـرویــــم از یـــک چمـن خـاســته دوبـــاغــیــم یــکــرنـگ پــیـراســتـه

دو آهـــو چـمـیــده بـیـک مــرغـــــزار چــمــن پــرور فـیــض یــک نـوبـهـار

دریــغ آیـــدم بـــر تــو شـــاه جــــوان کـــه بــرکــیـن خود، خود ببستی میان

بــبــازی بــه پـیــکار شــیــر آمـــدی بــخــون دلــیــران دلــیــــر آمــــــدی

بــدان شـیـــر ســــوزد دل روزگــــار کــه در مــهــر شـــیــران نــماید شکار

تــرا تـخــت مـحـمــود مـغـرور، کرد زآیــیــن مــــردانــــگـــی دور کــــــرد

نــتــرسیــدی از فــر نــیـروی مــــن ز مــردان پـــــولاد بــــازوی مــــــــن

کــه خــون ریـخـتــی نــو جـوان مرا مــهـــیــن بــازوی مـــهــربــــان مـــرا

دریــغــت نــیــــــامـــــد زبـــالای او از آن بــــــرزو بـــــازوی زیـــبــــای او

شـــه پــاکـــدل خــسرو هــوشــمـنـد پــنـــاهــنــدگـــان را نــگــیــرد بـه بند

پــنــاهــنــده کــشــتــن در ایین نبود در آیـــیــن شــاهــان پــیــشــیــن نـبود

جــهــان گــر تــرا داد شاهـنـشـهـی مــرا نــیــــــز داده فـــــرو فــــرهــــی

ســپــهــر بــریـن داده یکسان شکوه به فــیــروزه کــاخ و بــه فــیــروزکــوه

تـو گـر مـردی ای شاه، دشمن شکن بـشـمـشـیر خــود پــشــت دشـمن شکن

ز بــیــگـانـگان ملک پـیشـین ستان خــراج از شــه روم و از چــیـن ستان

تــرا چــــرخ پــیـــلان انــبـــوه داد شکـــوه مـــرا تـکـیــه بـــر کـــوه داد

ز کــهــســـار مــن کـمـتریـن بازها زگـــردون شـــود بــر بــه پـــرواز ها

غـــزالان مـــن کـــار شــیری کنند بــشــیـــران جــنــگــی دلـیـری کنـند

کــنــون ای شــهــنــشــاه آگـاه باش سـپــاه مــرا چــشــم بـــر راه بــــاش

چــو آهــنـگ خــون برادر کـنـــم ســراپــای غــزنــه بــخــون تـرکـنم

بــآتــش کــشــم مـلـک محـمود را بــشــویــم بــخــون تــخـت مسعود را

نــه غــزنـه بـمــانـم نـه کـاخ بـلند نـــه آن پـــرچــــم آســمــانــی پـرنـد

شـبـسـتـان فـیـروزه گـلـگـون کنم بــنــاهــای بـر جـسـتـه واژگـون کـنـم

پاسخ سلطان بهرام شاه به سلطان جهان سوز

پـــس از نــــام دارای چـــــرخ بـــریــــن خــــــــدای جــــــهـــــــان دار راسـتـیــــــــــــن

بــــه پــیـــغــمــبــر پـــاک و آئـــیــــن او کـــــه گـــیـــتـــــی اســـت فـرخــنـده از دیـن او

بـــــنــــام بـــزرگــــان پــیــشــیـــــن مــا نــیـــاکـــان دانـــــش و دیـــــــــــن مــــــــــــــا

سپــس بــر تـو ای کـــشــور آرای غــور شــــه نــــام جـــو مــــــــــرزبـــان غـیـــــــــــور

نـــه بــیــنــی کـه گـیـتی به فرمان ماست جــهــان فــرخ از فـــر مـــردان مـــــاســــت

دریــن مـهـــــــد نـــام آوران تـــــا ابـــــد فـــلـــــک سکـــــه بــــــر نـــــام مـــــا مـیتـزنــد

کـــــنـــــد زیـــور دفـــتــــر روزگـــــــار زعــنــــوان مــــا کــلـــک لیـــــل و نـــهــــــــــار

ســــر رایــــت مــا بـــه کـــیـــوان رسـد عَـــلــــم هـــا بــــه گـــردون گــــردان رســـــــد

شـــه دیـــلــمـــان بــنــده کــــوی مــاست هـــمـــــه گــــردنـــــان رام بــــــازوی مـــاســت

قـــدر خـــان زپــابـــوس ایـــن بـــارگـاه باوج بـــــریــــن مــــی نــهــــد تــکــیـــه گــــــاه

مــهــیـــن نـــام مـــارا بــمــشــکـین علم خـــلــیــفـــه بــه بــغــــــــداد ســـــازد رقـــــــــم

غـــلامـــان مــا کــوس شــاهــی زدنــــد نــــواهــــــــای فــــــــروان روای زدنـــــــــــــد

کــشـــد کــنــگـــر کـــاخ مــا بــر سپـهر ســــراپـــــرده در کـــشـــــور مــــاه و مــــهــــر

چـــه بــاشـــی تـــو ای مــرزبان جـوان کــــه بـــرکــیـــن مـــا بـــاز بـــنـــدی مــیــــــان

نــتــرسی کــه بــا شــیــر مــســتی کنی بـــــه تــنــد اژدهــــا چـــیـــره دســــتـــی کــنـی

گــــوزن جــوان گـــرچــه بــاشــد دلـیر بـــــبــــازی نـــیــــایـــــد بـــه پـــیــکــار شــیر

مــبــر نــام ایــن مــرز فــرزانــگــــان بــآئــیـــن گـــــســتــــــاخ بــیــگــــانـــــگــــان

نــیــای تــو بــودنــد پــیــمـــان درست بــدیـــن مــهـــد مــیـــنـــوز روز نـــخـــســــت

عـنــان بــازکــش زیــن تـمـنای خویش زانـــدازه بــیــرون مــنــــه پـــای خــــویـــــش

مــکــن ســرکــشـی انــدکــی رام شـــو زمــســتـــی بــخــویــــــش آی و آرام شـــــــو

تــــرا گـــر جـــهـــان داده کـــوه بــلـند عــقــابـــان مـــارا چـــــه بــاشــــد گــــزنــــد

بــکــوه گـــران تــکــیــه نـتــوان نمود کـــه در هــر فـــرازش بــــود صــــد فــــرود

دلــیــران مــا را نــمــایــد بــچــنـــگ چـــو ابـــریــشــم تــافــتــه کـــــوه وســنــــگ

جــهـــان را مــنــم چـــون بـلند آفتاب بــخـــورشــیــــد تــابـــان چــه کـوه و چه آب

عــنــان بــازکــش تــا نــگــردم سوار نــیــنــگــیــزم از کــوه و کـــاخـــت غــبـــار

ســراپـــرده از غــزنــه بـیـرون کـشم هـــمــــه مـــرزبــــوم تـــو در خــون کـشــم

بــخــاک افــگــنـــم کــاخ فــیروزکـوه کــــه فــیروزه گـــون چــرخ گــردد ســتــوه

جنگ جهانسوز و بهرامشاه

دو ســــیــــل خـــروشــان بــهــم در شــتــاب یــکــی ســیــل آتــش یــکــی ســیـــل آب

دو پــــرچــم عـیـــان چـــون دو ســر و بـلـند بــدیــبــای گـــلــگـــون بــه مشـکـین پرند

دو بـــــرق جــهــنــده بـــهـــم در ســـتـــیـــز یــکــی آتــش افــشــان یـــکـی شعله ریز

بـــــرون جـــســتـــه از دیـــدگـــاه دوشـــــاه دو دارای دولـــت دو دارای گـــــــــــــاه

شــــه غـــزنــــه بــهـــرامــشــاه دلــیـــــــــر بر آراســتـــه تــن بکــــردار شــیـــــــر

بــســـر بـــر نــهـــاده فــــرو زنــــده تــــاج زهـــر گــوهـــرش کــشــوری را خراج

هـــمــــان تـــاج مــحـــمـــود گــیــتــی ستان شــه شـــرق فـــرمــــان روای جــهـــان

جــهـــان ســـوز ســلــطــان جــنــگ آزمــا چـــو تــنـــد اژدهــــای ســتــاده بــجـــا

بـــه گــلـــگـــون قـــبــا پــیــکـــر آراســتـه بــه بــیــجــاه گـــون جــامــه پـیـراسـته

هــیـــون ســرخ بـــر سـرخ و دیباج سرخ ســـر نــیـــزه و درة الــتـــاج ســـــــرخ

کـــــه گــر خــون روان گــردد از پیکرش نــیــفـتـد بــر آن دیــــده لـــشــکـــــرش

شــــتــابــنــده اسپـــان صــحــــرا نــــورد بـــگــردون گـــردان بــر افـشـانده گرد

زگـــــــرد ســــواران شـــده نـــاپـــدیــــــد ســپــهــر فـــروزان و روز سـپـیـــــــد

فــضـــا چـــون یـکـی خـیـمـهء قـیره گون بـــدامــــان او بـــــر شــده نـقـش خـون

نــهــیــب جــوانــان چــو غــرنــــــده رود گــهـــی از فــــراز و گــهـــی از فرود

یــکـــی بــانـــگ مــیـزد که های ای سپاه نــگــهـــدار آئــیـــن تــیــغ و کـــــــلاه

شــتــابــی کــه ســیــلاب خــــارا گـــــذار زهــم بــشــکــنــد پــایـهء ایـــن حصار

دریـــغـــا کـــه ایــــوان مـــحـــمـــــود را ســراپـــرده و گــــــــاه مــســـعــــود را

دلــیــران غــــوری بــخــون تــر کـنـنــد هـمــان کـــاخ بـــا خــاک هــمــسر کنند

یـــکــی مــی خــروشـیـد چــون تـند شیر کــه هــان ای ســـران ای سپـــاه دلـیـــر

بــخــون ســپــهــدار بــر نــای خــویـش بــجـنـبـیـد یــکــبــاره از جـای خـویـش

بـــه بـنــیــاد دشــمــن شــکــسـت آورید ســـر چــیــره دســتــان بـدســت آوریــد (3)

بدین ترتیب بین سپاه غور و غزنه آتش جنگ زبانه کشید، دو پهلوان غوری با دشنه بزیر شکم فیلان جنگی در آمدند، یکی فیل را هلاک کرد و خود نیز در زیر شکم فیل جان سپرد و آن دگر فیل را از پای در آورد و خود زنده ماند و جان به سلامت برد. در نخستین جنگ، دولت شاه فرزند بهرام شاه بقتل رسید و لشکر غزنین روی به هزیمت نهاد. دوبار دیگر سپاه غزنه به جنگ ایستاد و عاقبت یکسره راه فرار را در پیش گرفت و غزنین بدست علاءالدین جهان سوز افتاد.

استاد خلیلی می نویسد: (( خواجه رشید وزیر در تاریخ جامع می آرد که بهرامشاه با علاءالدین در کنار آب باران مصاف داد و باوجودیکه دو صد فیل جنگی داشت، از علاءالدین منهزم شد و شب از شدت سرما پناه به خرابهء برد، دهقانی دید، گفت چه طعام داری؟ مرد دهقان فطیر و پودنهء لب جوی پیش آورد، چون تناول کرد با ستراحت مشغول شد وازدهقان پوشش خواست، گفت ای جوان! خداوند میداند که بغیر از جل گاوی هیچ پوششی ندارم، اگر اجازت فرمائی بر تو پوشم. سلطان گفت: ای بد بخت، نامش چرا گفتی، هلا سبک باش و بپوش، دهقان فردای آن سلطان را شناخت و گفت: ای سلطان! چرا با این همه شجاعت و فیلان جنگی و مردان شجاع از یک غوری هزیمت فرمودی؟ دهقان را گفت: بیل بردار و تیر برداشت و چنان بر بیل دهقان تیر گشاد که بسهولت از بیل گذشت و تا سوفار بر خاک نشست، تبسمی کرد و گفت زخم این است! اما بخت روی گردان است.)) (4)

چون جهان سوز با سپاه خود فاتحه داخل غزنین شد، تا یک هفته از کشتار و تخریب و آتش سوزی هیچ دریغ نکرد، حتی بر قبور سلاطین غزنی هم تخریب روا داشت، غیر از آرامگاه امیر ناصرالدین سبکتگین، سلطان محمود، سلطان مسعود و سلطان ابراهیم که احترام آنان را بخاطر مجاهدات شان با کفار هندوستان محفوظ داشت.

گویند که بعد از یک هفته بقییت السیف ار پیران و طفلان غزنین بزنهار نزد جهان سوز آمدند و او شعری به افتخار سرود و آنان را عفو عمومی کرد. آن شعر این است.

جــهـــان دانــد کــه سلـطـان جـهـانــم چــــراغ دودهء عــبــاســیـــانــــم

عـــلاءالــدیــن حـسـیـن ابـــن حسینم کــــه بـــاقــــی بـاد ملک جاودانم

(فــلــک جــو لانگـه گــرد سـپــاهـم) اجـــل بــازیــگــر نــوک سنــانم

چـــو بــر گــلـگون دولـت بـر نشینم یــکــی بــاشــد زمــیــن و آسـمانم

هــمــه عــالــم بـگـردم چـون سکندر بــهــر شــهـری شهی دیگر نشانم

بــران بــودم کــه از او بـاش غزنین چـــورود نـیـل جـوی خوان برانم

ولـیـکـن گـنـده پـیرانـنـد و طــفـلان شفــاعــت مـیـکـنـد بــخـت جوانم

بــه بـخـشـیـدم بـدیـشان جـان ایشان کــه بــاشــد جــان شان پیوند جانم

جهان سوز پس از این انقام گیری شدید، تعزیت برادران خود را گرفت و به غور مراجعت کرد. وی که شاعر زبردستی بود، دومین فخریهء خود را به مناسبت این فتح این طور سرود:

آنم که هست فخر زعدلم زمانه را

آنم که هست جور زبذلم خزانه را

انگشت دست خویش بدندان کند عدو

چون برزه کمان نهم انگشت وانه را

چون جست خانه خانه کمیتم میان صف

دشمــن زکــوی بــاز نـدانـست خانه را

بهرام شه بکینهء من چو کمان کـشـید

کـنـدم بـکـیـنـه از کـمر او کـنـانـه را

پشتی خصم گرچه همه رای ورانه بود

کردم بگرز خورد سر رآی ورانه را

کـیـن توخین به تیغ در آموختم کنون

شـاهـان روز گار و ملوک زمانه را

ای مطرب بدیع چو فارغ شدی ز چنگ

بـر گـوی قـول را و بزن این ترانه را

دولت چو بر کشد نشاید فر گذاشت

قول مغنی و می صاف مغانه را (5)

یک مطلب که قابل یادآوری میدانم این است که در برخی از کتب نوشته اند که علاءالدین کتابخانه های غنی و فیاض غزنین را آتش زد و نابود ساخت، در حالیکه این ناتوان در اواخر سال 1363 در اسلام آباد پاکستان به ملاقات استاد مرحوم خلیل الله خلیلی رفته بودم، در خلال صحبت، سخن و گفت و شنود ما به جهان سوز کشید، استاد فرمود: نظریهء کتاب سوزی جهان سوز صحت ندارد، زیرا در تفسیر کبیر امام فخرالدین رازی آمده که امام در زمان سلطان غیاث الدین در هرات با مذاهب جهمیه و کرامیه مقابله داشت و کتابهای را که علاءالدین از کتابخانه های غزنین به فیروز کوه انتقال داده بود، آوردند و امام در مبارزهء که داشت از آنها استفادت ها برد. تا کنون فرصتی دست نداده است که این مطلب را در تفسیر کبیر تتبع نمایم، اما این فرمودهء استاد به وسیلهء دانشمند دیگر که معاصر علاءالدین بوده است اعنی صاحب ( چهار مقاله ) نظامی عروضی سمرقند تائید شده است. او در چهار مقاله تصریح میکند که:

(( و خداوند عالم علاءالدنیا و الدین ابو علی الحسین بن الحسین اختیار امیرالموَُمنین که زندگانیش دراز باد و چتر دولتش منصور، بکین خواستن است آن دو ملک شهریار شهید و ملک حمید بغزنین رفت، و سلطان بهرام شاه از پیش او برفت و بردرد آن دو شهید که استخفافها کرده بودند و گزافها گفته، شهر غزنین را غرت فرمود و عمارات محمودی و مسعودی و ابراهیمی را خراب کرد، و مدایع ایشان بزر همی خرید و در خزینه همی نهاد، کس را زهرهء ان نبودی که در آن لشکر یا در آن شهر ایشان را سلطان خواند و پادشاه خود از شاهنامه بر می خواند آنچه ابوالقاسم فردوسی گفته بود:

چو کودک لب از شیر مادر بشست ز گهواره محمود گــویــد نـخـست

بـتـن زنـده پــیــل و بجان حبرئیل بکـف ابـر بهـمـن بـدل رود نیل

جـــهـانــدار مـحمـود شـاه بزرگ بآبش خور آرد همی میش و گرگ

همه خداوند خرد دانند که اینجا حشمت محمود نمانده بود حرمت فردوسی بود و نظم او. )) (6)

سلطان جهانسوز بعد از این فتح، تخارستان را نیز بدولت غوریه مرکزی ملحق کرد و به برادر خود فخرالدین سپرد. علاءالدین بعدی از این باد و لت سلجوقی در آویخت، سلطان سنجر باوی در فصبهء ناب هریوالرود مصاف داد و چون شش هزار سوار ترک او به سنجر بزودی او را نوازش و امداد داده به غور باز فرستاد و خود سنجر بدست غزان مضمحل گردید. وی متمردان ولایت کاسی غور را مطیع کرده به فیروز کوه آمد و چون مردم در غیاب وی ملک ناصرالدین حسین بن محمد را از مادین آورده و بر تخت فیزوز کو نشانیده بودند، وقتیکه از عودت علاءالدین شنیدند، ناصرالدین را بکشتند و بع علاءالدین تسلیم شدند. وی بامیان و تخارستان و مرغاب را نیز در تحت اطاعت سلطنت غور در آورد و رسل ملاحدهءالموت ( فرستادگان فرقهءاسماعیلیه) را نیز به کهسار غور راه داد و در حدود ( 551 هـ ق /1156 م) درسنگه غور از جهان رفت. (7) و از سوختاندن بیرحمانهء شهر بزرگ غزنین در صفحات تاریخ لقب هراس انگیز ( جهان سوز ) گرفت.

استدراک: در ادامهء تاریخ مختصر غور.

آقای عتیق الله پژواک در کتاب خویش تاریخ غوریان نوشته است:

(( اما در بارهء قتل و قتال، مطلبی که از اشعار فخریهء علاءالدین حسین غوری بر می آید، حاکی است که در غزنه قتل عامی صورت نگرفته است، چنانکه گوید:

بر آن بودم که بر اوباش غزنین.... تا آخر ابیات )) ( غوریان، چاپ کابل 1354 ص 169)

در مورد سوختاندن کتابخانهء غزنین می نویسد: (( عدهء از موَُرخین را عقیده بر آن است که علاءالدین حسین غوری کتابخاه و کتب غزنی را نیز آتش زده، چنانچه شاغلی عباس اقبال باستناد این دسته موَُرخین در ....(تاریخ ایران ) در طی واقعات پادشاهی یمین الدوله بهرامشاه بن مسعود ( 511 – 548 ) مینگارد که: ....بسیاری از ابنیه و عمارات و کتب را علاءالدین به باد فنا داد.

درین باره شاغلی خلیلی در ((سلطنت غزنویان ) در طی عنوان سوختن غزنه به وضاحت می نگارد: ( اینکه میگویند علاءالدین کتابخانهء غزنی را آتش زد، بهتان است. زیرا در تفسیر کبیر خویش امام رازی می نگارد که آن کتب را علاءالدین در کتابخانهء فیروزکوه برده بود و امام فخررازی از آن استفاده کرده است.))

درین مورد باید گفت که قول ثانی بر علاوه آنکه قولی است مستند و معتبر، به پیمانه زیادی معقولیت نیز دارد، چه علاءالدین حسین غوری از ادب و علم بهره، کافی داشت و طبعاّ شخصی بود کتاب دوست و علم پرور.... سوختن کتب و گنجینه های علم را نمیتوان به او نسبت داد. ( غوریان ص 146 – 147 )

پژواک می نگارد: علاءالدین سلطان غوری، صاحب دیوان مکملی نیز بوده است که عوفی به تصریح خود وی دیوان او را باری دب کتابخانهء سمرقند بادیوان آتسز ( خوارزمشاه ) ملاحظه و مطالعه کرده ولی اینک جز شعری چند از این سلطان صاحب قلم و شمشیر در دست نیست ( پاورقی صفحهء 145 تاریخ غویان، پژواک تالیف خودش )

(1) تاریخ مختصر افغانستان ج 1 ص 157.

(2) مجموعهء اشعار استاد خلیلی ، چاپ کابل، 1340ص 364.

(3) احوال و آثار حکیم سنائی از استاد خلیلی چاپ کابل 1356 ص 78.

(4)مجموعهءاشعار استاد خلیلی چاپ کابل 1340، ص 436-446.

(5) احوال و آثار حکیم سنائی و تالیف استاد خلیل الله خلیلی چاپ کابل . 1356 ص 78.

(6)چهار مقاله، نظامی عروضی سمرقندی باهتمام دکتر محمد معین تهران 1366 ص 46.

(7) تاریخ مختصر افغانستان جلد اول ص 158.

14 – سلطان سیف الدین سوری

(543 – 544 هـ ق / 1148 – 1149 م )

اولین پادشاهی است از غوریان که لقب سلطان گرفت. مرکز شاهی او حصار استیهءغور بود. چون برادرش ملک الجبال در غزنی کشته شد، سلطان سوری با بهرامشاه غزنوی جنگ کرده و اورا به وادی کورم دوانیده و خود وی بر تخت غزنه نشست و غور را به برادر خود سلطان بهاءالدین گذاشت، ولی در موسم زمستان.... بهرامشاه از طرف شرق بر غزنه تاخت و سلطان سوری را با وزیرش سید مجدالدین موسوی بگرفت و به سر پل یکه طاق غزنی به دار آویخت. (1)

15 – ناصرالدین حسین بن محمد مادینی

مقتول فیروزکوه غور حدود (550 هـ ق 1154 م ) :

این همان شخص است که در غیبت جهان سوز بر تخت غور قبضه کرده بود و در مراجعت جهان سوز به فیروز کوه توسط طرفداران وی بقتل رسید. این شخص برادرزادهء علاءالدین جهان سوز و فرزند شهاب الدین محمد خرنک ملک یا دین غور بوده است. (2)

16 – سلطان سیف الدین محمد بن علاءالدین حسین جهان سوز

مقتول دردزق مروالرود حدود (555 هـ ق / 1159 م )

وی بعد از وفات پدرش، جهان سوز بر تخت فیروز کوه نشست و فرستادگان و مبلغین ملاحدء الموت را بقتل رسانید و سلطان غیاث الدین محمد و معزالین محمد فرزند سلطان بهاءالدین سام که بامر کاکای خود علاءالدین جهان سوز در حصار و جیرستان محبوس بودند، از حبس آزاد کرد. غیاث الدین در فیروز کوه نزد سیف الدین پسر کاکای خود اقامت گزید و معزالدین در بامیان پیش کاکای خود ملک فخرالدین مسعود بامیانی رفت.

بالآخره سیف الدین بدفع فتیهء غزان که بحدود هرات و قادس رسیده بودند، همت گماشت ولی در روز جنگ غزان بدست سپه سالار ابوالعیاس شیش غوری کشته شد. حدود ( 558 هـ ق / 1163 م ) (3)

17 – سلطان اعظم غیاث الدین محمد بن بهاءالدین سام

(قسیم امیرالموَمنین ) ( 558 – 599 هـ ق / 1162 – 1202 م )

چنانکه در احوال سلطان سیف الدین بن علاءالدین جهان سوز متذکر شدیم، که از آنان احساس خطر کرده بود، در قلعهء و جیرستان محبوس بودند. ولی سلطان سیف الدین آن دو را رها کرد و غیاث الدین در جنگ غزان ( که طایفهء غارتگران از ترکان بودند ) باوی همراه بود، چون سیف الدین بدست سپه سالار خود کشته شد، همین سپه سالار ابوالعباس شیش لشکر غور و غرجستان را بیاورد و با غیاث الدین بعیت کردند و اورا بر تخت فیروز کوه نشاندند. ( 558 هـ ق / 1163 م ) (4)

در مورد علت قتل سیف الدین و معرفی مختصر خاندان شیشانیان باید توضیح داد که شیشانیان در مقابل شنسبانیان ادعا داشتند که جد ایشان اولتر از همه اسلام آورده و باید ایشان به پادشاهی غور سر افراز باشند. چنانکه بر سر همین مسئله در زمان امیر بنجی نهاران، موضوع به جدال کشید. در آن هنگام طرفین فیصله کردند که از حضرت دارالخلافه بغداد هرکس منشور امارت را در یافت کرد امیر او باشد، وقتی نزد خلیفه هارون الرشید عباسی رفتند، امیر بنجی پادشاه و شیش سپه سالار غور مقرر شد. از آن تاریخ به بعد شیشانیان همیشه قدرت نظامی را در غور بدست داشتند. این ابوالعباسی را برادری بود بنام سپه سالار درمیش بن شیش که در زمان غیبت سلطان جهان سوز از تخت فیروز کوه در آوردن ناصرالدین و تعلق نمودن به دارائی ها و خزاین سلطانی دست قوی داشت که یکروز سلطان سیف الدین در زمان سلطنت خود زیوران مخصوص حرم سلطانی را نزد درمیش مشاهده کرده و در ملاء عام به تیر کمان شخص خود نامبرده را بقتل رسانید. از آن رو ابوالعباس شیش بانتقام برادر، در روز جنگ غزان با نیزه سیف الدین را ضربتی زد که از اسپ فر افتاد، اما هنوز زنده بود که یکی از غزان بر بالین او رسید، وقتی دید تاج و کمرشاهی دارد با خنجر تیز و با عجله مشغول بریدن و غارت آنها شد که خنجر غز بر شکم شاه رفت و در گذشت. اکنون در آنجا آبدهء تاریخی وجود دارد بنام ( شاه مشهد ) که مربوط به زمان سلطنت سیف الدین بوده است. این آبده در کنار رود مرغاب پایان تر از مرکز ولسوالی جوند موقعیت دارد.

این ابوالعباس شیش در سلطنت غیاث الدین نیز بزور مداری و خودسری می پرداخت که در نتیجه موضوع ار تحمل سلطان خارج شد و فرمان داد تا او را به انتقام سیف الدین بقتل رسانیدند و بدین وسیله به نظامی گری های شیشانیان خاتمه داد و سلطان معزالدین محمد معروف به شهاب الدین را سرجهانداری و سپه سالاری داد و در حصار استیه مقیم ساخت که در نزدیکی فیروزکوه بود. درین وقت عم غیاث الدین یعنی ملک فخرالدین مسعود حکمران بامیان که از فرزندان هفتگانه عزالدین حسین تنها وی بجا مانده بود و خود را وارث تخت و تاج غور می پنداشت. از ملک علاءالدین قماج سنجری حکمران بلخ و تاج الدین ایلدوز حکمران هرات امداد طلبید و بالشکرهای بامیان و بلخ و هرات بر فیروزکوه حمله برد و در موضوع (راغ زر ) مصاف آراستید. ولی پهلوانان غور در مرحله اول ملک تاج الدین هرات را در بین لشکر خودش بکشتند و هراتیان را پراگنده و بعد از آن لشکر بلخ را نیز بشکستند و سر قماج را بریدند و نزد ملک فخرالدین فرستاند و خود وی را محاصره کردند و غیاث الدین شهاب الدن عم خود را محترمانه بگرفتند و بطرف بامیان باز گردانیدند. سلطان غیاث الدین بعد از آن، گرم سیر و زمین داور را بدست اورد و قادس و کالیون و فیوار و سیفرود و غرجستان و طالقان و گرزیوان را نیز به مملکت غور ضمیمه گردانیدند. و برادر خود شهاب الدین را ار گرمسیر و تگین آباد و سیستان بطرف غزنه و زابل و کابل فرستاد. وی لشکر غزان را که درین وقت بر غزنه دست یافته بودند، به سال ( 569 هـ ق / 1173 م ) از غزنه پس راند و پای تخت غزنویان را نیز به غور ضم کرد و بفتح هرات نیز همت گماشت و بهاءالدین طفرل یکی از بندگان سنجر که بر هرات دست یافته بود، از پیش لشکر سلطان به خوارزم رفت و هرات در سال 571 هـ ق و بعد از آن وقت فوشنج ودر 573 هـ ق ضمیمهء مرکز غور شد. درین وقت ملوک سیستان نیز انقیاد نمودند و بلاد شمالی مانند طالقان، اندخوی، میمنه، فاریاب، پنجده، مرو، ذرق وخلم نیز فتح شدند.

چون جلال الدین محمود پسر ابل ارسلان خوارزمشاه به مدد خطائیان اطراف شمالی مملکت را مزاحمت داد، بنا بر آن غیاث الدین بسال ( 588 هـ ق ) لشکر غزنه را تحت قیادت شهاب الدین و لشکر بامیان بقیادت ملک شمس آورد وو در سواحل مرغاب خوارزم شاهیان را شکست و در ( 596 هـ ق ) خراسان را صاف کرده تا نیشاپور پیش رفت و آنرا به ملک ضیاءالدین ابو علی شنسبانی سپرد و مرو شاه جهان را نیز گرفته و ملک ناصرالدین محمد خرنک را به حکمرانی آن گماشت و ایالت سرخس بتاج الدین زنکی پسر فخرالدین مسعود بامیانی سپرده شد.

چون غیاث الدین مملکت را باز مرکزیت بخشید و تمام سرزمین آسیای میانه را از هندوستان تا عراق و از چین و جیهون تا دریای هرمز زیر بیرق فیروز کوه غور در آورد و یگانه شهنشاه بزرگ خراسین شمرده شد. خلیفهء بغداد ناصرالدین الله سی و چهارمین خلیفهء عباسی ( 575 – 622 هـ ق ) نیز سفرای خود ابن ربیع و قاضی مجدالدین قدوهف و ابن الخطیب را بدربار فیروزکوه فرستاد و سلطنت غوری را برسمیت شناخت و از دربار غور نیز مولانا سراج الدین محمد جوزجانی برسم سفارت به بغداد رفت و بدین طور روابط حسنه سیاسی دو شهنشاهی بزرگ فیروز کوه و بغداد قایم گردید.

سلطان غیاث الدین از بزرگترین سلاطین غور به و شرق است که شخص علم دوست و مهربان و عادل بدو، به دربار وی علماء و دانشمندان فراهم بودند، وی بعمر 63 سالگی در شهر هرات روز 27 جمادی الاولی ( 599 هـ ق / 1202 م ) بعد از چهل و یک سال سلطنت چشم از جهان فروبست و در مسجد جامع بزرگ که خودش بناساخته و در ایوان شمالی آن گنبدی برای آرامگاه خود اختصاص داده بود مدفون است. وای مسجد که در آن وقت به کعبهء ثانی خراسان معروف بود، تاکنون در شهر هرات باقی است و قرن هاست که هرروز پنج نوبت گلبانگ اذان محمدی صلوات الله علیه و آله گوش جان سلطان اسلام را می نوازد.

وی اولاّ مانند اسلاف خود بر مذهب محمد بن کرام سیستانی ( متوفی 255 هـ ق ) که در غرجستان بسر می برد، قرار داشت، ولی بعد از آن مذهب شافعی را قبول کرد. از مشاهیر علمای در بار وی قاضی وحید الدین شافعی مرو رودی و صدرالدین کرامی نیشاپوری و قضات ممالک او قاضی القضات معزالدین هروی و قاضی شهاب الدین هرما بادی و وزیران او شمس الملک و عبدلاجبار گیلانی و فخرالمللک شرف الدین قزادرای، مجدالملک ربو شاری و عین الملک سوریانی و ظهیرالملک سنجری و جلال الدین ربو شاری بودند.

در تابستان درالملک او فیروزکوه و در زمستان زمین داور بود و در توقیع خود (( حسبی الله وحده )) نوشتی (5)

طبقات ناصری جلد اول ص 393 به بعد.

رجوع شود: امیر کرور و دودمان او ص 82 و تاریخ مختصر افغانستان ص 158 و شجره 58 آن

تاریخ مختصر افغانسان جلد اول ص 158.

تاریخ مختصر افغانستان جلد اول صفحۀ 159.

تاریخ مختصر افغانستان جلد اول ص 159 به بعد. فرهنگ معین جلد ششم ص 1272 چاپ تهران 1358 و امیر کرور و دود مان او ص 83 و جغرافیای تاریخی غور ص 35 – 37 .

18 – علاءالدین محمد بن شجاع الدین ابوعلی پادشاه غور ( 599 – 612 هـ ق / 1202 – 1215 م )

19 – سلطان غیاث الدین محمد بن سلطان غیاث الدین محمد (599 – 607 هـ ق / 1202 – 1210م )

20 – سلطان بهاءالدین سام بن محمود ( 607 هـ ق 1210 م )

21 – علاءالدین آتسز حسین پسر سلطان علاءالدین جهان سوز مقتول در غور ( 607 – 610 هـ ق / 1210 – 1215 م )

22 – سلطان علاءالدین محمد بن ابو علی ختم الملوک غور ( 610 – 612 هـ ق / 1213 – 1215 م )

از عدد هژده تا بیست و دوم، سرنوشت این پنج تن از پادشاهان غوری در تخت گاه فیروزکوه با هم گره خورده است. لذا این دوره را همان طوری که استاد حبیبی از طبقات ناصری برگزیده است، در یک مبحث کوتاه ایراد می نمایم.

بعد از مرگ سلطان غیاث الدین محمد، فرزندش غیاث الدین محمود از طرف عمش معزالدین به حکمرانی بست و فراه و اسفزار گماشته شد، وی لشکر فراهم آورده و تا مرو شاه جهان پیش رفت و بعد از شهادت معزالدین بسال ( 602 هـ ق ) از بست براه زمین داور بر غور تاخت و فیروزکوه را از ملک علاءالدین ابو علی گرفته سرزمین غور را با غرجستان و تالقان و گرزیوان و قادس و گرمسیر در تحت تصرف گرفت و وارث پدر و عم شد. وی تاج الدین یلدوز را که یکی از زیر دستان معزالدین محمد بود، چتر و مثال حکمرانی غزنین تا مجاری دریای سند فرستاد و در سال (605 هـ ق / 1210م) ملک رکن الدین ایرانشاه محمود پسر ملک علاءالدین ابو علی با پنجاه هزار لشکر غزنه و کاسی بر غور و فیروزکوه تاخت، ولی غیاث الدین محمود سر او را ببرید و علاءالدین آتسز حسین که به مدد سلطان محمود خوارزم شاه با لشکر بلخ و مرو و سرخس ورود بار از راه طالقان برغور تاخته بود، غیاث الدین محمود بین میمنه و فاریاب در سالوره با او مصاف داد و لشکریان خوارزمشاهی و آتسز را بشکست و بعد از آن علی شاه پسر تکش خوارزم شاه از براردر خود بدربار غور گریخت، غیاث الدین محمود اورا در قصر بر کوشک محبوس کرد، چاکران علس شاه او را به سال 607 هـ ق / 1210 م بکشتند. وی پادشاه بخشاینده و عادل و حلیمی بود که خزاین پدر خود را بمردم نثار میکرد. گویند در آن هنگام 8000 صنوق زرعین موازی چهارصد شتر بار در خزینهء فیروزکوه موجود بود.

بعد از مرگ غیاث الدین محمود فرزند چهارده ساله اش بهاءالدین سام از طرف امرای غور، برتخت فیروزکوه نشانده اشد. بعد از سه ماه سلطان علاءالدین آتسز به مدد سلطان محمود خوارزمشاه و امین حاجب ملک خان هرات، بر فیروزکوه حمله برد و درجمادی الولی ( 607 هـ ق ) این شهر را بگرفتند و بهاءالدین را با محذرات دودمان شاهی به خوارزم نفی کردند، بعد از آن علاءالدین آتسز بن علاءالدین حسنی جهان سوز، بر تخت فیروزکوه نشست و تا چهارسال حکم راند و در گیلان با ملک تاج الدین یلدوز و موَُید الملک محمد بن عبدالله سیستانی وزیر غزنه مصاف داد و منهزم شد.

و بعد از آن ملک نصیرالدین حسین امیر شکار از غزنی بر غور تاخت و در جریاس علاءالدین آتسز را بکشت و غور را در تحت سلطنت غزنی آورد، در حدود ( 611 هـ ق / 1214 م ) بود که تاج الدین یلدوز از غزنی علاءالدین در غور برتخت فیروزکوه باز فرستاد، ولی علاءالدین در ( 612 هـ ق ) بدست سلطان محمد خوارزمشاه افتاد و بخوارزم بمرد و تمام غور در سلطهء خوارزمشاهی در آمد. ( 1 )

تاریخ مختصر افغانستان جلد اول صفحه 161 – 162 . 1.

طبقهء دوم سلاطین تخارستان و بامیان

در دارالملک باستانی و زیبای بامیان پنج تن از سلاطین غور به ترتیب حکومت کردند:

1 - ملک فخرالدین مسعود بن عزالدین حسین ( 540 – 558 هـ ق / 1145 – 1162 م )

2 – ملک شمس الدین محمد بن مسعود ( 558 هـ ق / 1162 م )

3 – سلطان بهاءالدین سام بن شمس الدین محمد حدود ( 580 هـ ق ) (1 )

شرح ماجرای سلطنت پادشاهان فوق از گفته منهاج سراج در طبقات ناصری طور خلص از این قرار است :

ملک فخرالدین مسعود از همه برادران مهتر بود ور در کاسی غور امیر شد، چون سلطان علاء الدین جهان سوز بعد از فتح غزنه، تخارستان را نیز منقاد نمود، ملک فخرالدین مسعود برادر مهتر خودرا بر بامیان حکمران گردانید، وی جبال شغنان و تخارستان را تا دروازه و بلورو و خش و بدخشان و ضبط آورد. و طوریکه در احوال غیاث الدین محمد گفته آمدیم، در جنگ راغ زر، بدست برادر زادگان خود گرفتار آمد و واپس به بامیان فرستاده شد و در آنجا در حدود ( 550 هـ ق / 1155 م ) دذ گذشت.

بعد از او پسر بزرگش شمس الدین محمد در بامیان امیر واز دوبار فیروزکوه و حضرت سلطان غیاث الدین نیز برسمیت شناخته شد. وی بلخ و چغانیان و وخش و جروم ( گرمسیر ) و بدخشان و جبال شغنان را بدست آورد، و در جنگ رودبار مرو با لشکر غور بدفع سلطان شاه خوارزمشاهی مشارکت کرد و لقب سلطان یافت.

پس از وفات او، فرزندش بهاء الدین سام که پادشاه بزرگ و علم دوستی بود، بر تخت بامیان نشست ( 587 هـ ق / 1189 م ) دربار وی مجمع علماء بود، امام فخرالدین رازی و شیخ الاسلام جلال الدین ورساد و افصح العجم مولانا سراج الدین بدربار او بودند، سلطنت وی از کشمیر تا کاشغر و ترمذ و بلخ و جنوباّ تا قاضی غور و غرجستان میرسید و غور و غزنه و بامیان در تحت فرمان او بود.

چون سلطان معزالدین به شهاد رسید ( 602 هـ ق / 1205 م ) امرای مملکت اورا به غزنه طلب کردند، ولی در گیلان از جهان رفت، مدت شاهی اور چهارده سال بود. چون او در گذشت، فرزندش جلال الدین علی بجای پدر نشست ( 602 هـ ق / 1205 م )

و علاء الدین برادر خود را بر تخت غزنه بنشاند، چون لشکریان غوری و غز وتاج الدین یلدوز از درهء کرمان حدود کورم، بر علاءالدین تاختند، بنا بر آن از بامیان به مدد برادر آمد ، و در غیاب او عمش علاءالدین مسعود بن شمس الدین محمد بر تخت بامیان قبضه کرد و وزارت به (( صاحب وزیر ) داد. ولی جلال الدین بزودی بعد از تصفیهء غزنه به بامیان آمده عم خودرا با وزیر وی بکشت.

چون تاج الدین یلدوز، دفعهء دوم بر غزنه حمله کرد و لشکریان علاءالدین را تا رباط سنقران ( شنغران ) بشکست و او را در غزنی حصار داد.

جلال الدین از بامیان به مدد برادر آمد، ولی هردو برادر بدست یلدوز افتادند و واپس به بامیان فرستاده شدند و در آنجا در حدود ( 613 /1215 م ) دذ گذشتند.( 2 )

این بود مختصر از احوال سلاطین غوری که در بامیان حکومت کرده اند.

( 1 ) امیر کرور و دود مان اور ص 83 .

(2) تاریخ مختصر افغانستان جلد اول صفحهء 158 – 158 .

طبقه ء سوم، سلاطین شنسبانی غزنه

1 – سلطان سیف الدین غوری مذکور در عدد چهارده که شرح حال او گذشت.

2 – معزالدنیا والدین سلطان شهاب الدین محمد بن بهائ الدین سام

( قسیم امیر الموَمنین ) فاتحه هند، بعد از سلطان محمود غزنوی ( 569 – 602 هـ ق / 1172 – 1205 م ):

سلطان شهاب الدین غوری یکی از بزرگترین پادشاهان غور و یکی از پیروزمند ترین سلاطین اسلام و مشرق زمین است که به تصریح اغلب موَرخین هدف وی در فتوحات عظیمش در نیم قاره هندريال صرف نشر و اشاعهئ دین مبین اسلام و رضای الهی و ثواب روز رستاخیز بود. و فتوحات وی از فتوحات محمود کبیر در راه اسلام مفید تر و موَُثر تر واقع شده است.

محمد ابراهیم ثابت در کتابش بنام سلطان شهاب الدین غوری که بزبان پشتو است، به نقل از تاریخ هند می نویسد: سلطان محمود غزنوی در فتوحات خود در سرزمین پهناور هند ف تنها به شکستن بت ها و بت خانه و جمع آوری غنایم و ثروت های سرشار آن سرزمین افسانوی اکتفاء میکرد، مگر سلطان شهاب الدین غوری طی فتوخاتش در هندف از خود تاَثیر به سزای بجای گذاشت و یک حکومت اسلامی قوی و پایدار را در هندوستان اساس گذاری نمود.،،

سلطان شهاب الدین غور شخصیتی بود دارای افکار عالی وصاحب همت بزرگ و ایمان قوی و باجود این اوصاف، از شجاعت کامل و دلاوری بی نظیری برخوردار بود و از تدبیر جهانداری و جهان گشائی نصیب کامل داشت. آقای ثابت از کتاب تاریخ زینته الزمان فی تاریخ هندوستان نقل قول می کند که : سلطان شهاب الدین غوری پادشاهی بود بسیار شجاع ، دلاور و با تدبیر.

در طبقات ناصری می خوانیم که : سلطان معزالین (شهاب الدین غوری) پادشاهی بسیار عادل ، شاع و مجاهد بزرگ بود. وی زندگی خود را در راه اسلام وقف کرده بود، به همین خاطر تمام عمر عزیزش را تا آخرین رمق حیات به خدمت اسلام مشغول کرده بود و همه اوقات زندگانیش را در راه پخش و نشر اسلام صرف کرد، تا آنکه عاقبت همدرین راه به شهادت رسید.

سلطان شهاب الدین و سلطان غیاث الین هردو فرزندان سلطان بهاءالدین سام، و نواسه گاه ملک عزالدین حسین بودند. مادر آنان دختر ملک پدر الدین کیدانی و یا گیلانی منسوب به خاندان شاهی غور بود. چناچه در گذشته گذشت، پدر ایشاه در لشکر کشی خود به سوی غزنین، در عرض راه پدرود حیات گفت، در حدود ( 544 هـ ق / 1149 م ) و پسران خود را به برادرش علاءالدین سپرد، زیرا علاءالدین شخصیت بسیار عجیب و غریب و دارای احساسات عالی و بزبور دانش و هنر آراسته بود. وی در ابتداء برادرزادگانش را تربیت نیکو می نمود و حکومت ولایت سنجه و یا سنگه را به ایشان حوالت کرده بود، اما بعد از فتح غزنین وی غیاث الدین و شهاب الدین را در قلعهء وجیرستان ( اجرستان کنونی ) در حبس انداخت. علت آن بود که جاسوسان به علاءالدین گفته بودند که این دو برادر از راه احسان و سخاوت و مهر و کرم که با مردم مبذول میدارند، دردلهای آنان جای گرفته اند و از این راه هوای رسیدن به سلطنت و سرنگونی شاه را دارند. بدین ترتیب تمام مدت حکمرانی علاءالدین را در حبس سپری کردند و بعد از فوت نامبرده پسرش سیف الدین آنان را رها کرد و آزاد گذاشت. غیاث الدین در حضرت فیروزکوه نزد سیف الدین ماند و شهاب الدین بخدمت کاکای خود ملک فخرالدین در بامیان رفت. وقتی سیف الدین در جنگ غزان بقتل رسید و غیاث الدین بر جایش بنشست و بر تخت فیروزکوه قرار گرفت، شهاب الدین نیز از بامیان به فیروز کوه آمد و به وظیفهء سرجاندار و یا محافظ گارد شاهی مقرر وحصار استیه بدو مفوض گردید و سپس به ولایت کجوران حاکم شد ( 558 هـ ق ) وی در انتقام گیری از ابوالعباس شیش و پایان بخشی به قدرت نظامی خاندان پهلوان پرور شیشانیان غور نقش اساسی داشت، و در جنگ با لشکر های هرات و بلخ و بامیان وظیفه، قوماندان عمومی را اجراء میکرد. و بلاد گرمسیر را تا تگین آباد بدست آورد و سلطهء دوازده سالهء طایفهء وحشی غز را در غزنین خاتمه داد و بامر سلطان غیاث الدین محمد بر تخت غزنی جلوس کرد. ( 599 هـ ق / 1173 م ) و در سال ( 570 هـ ق ) گردیز را فتح کرد و ملتان را از قرامطه بگرفت و بسال ( 573 هـ ق / 1177 م ) عصات سهقران را گوشمالی داد. در ( 574 هـ ق ) لاهور را بگرفت و بعد از آن تا اخیر عمر تمام هندوستان را فتح کرد و بنور اسلام روشن گردانید، از وقایع مهم عصر وی جنگ او با کفار خطا و ملوک ترکستان بود در اندخوی، که سالار حسین خرمیل ملک کرزیوان در مقدمهء لشکر او بود، ولی چون لشکر غوریان کاری را از پیش نبردند، ملک عثمان سمرقندی از ملوک آل افراسیاب ترکستان دربین آمده و صلح کرد و سلطان به غزنین بر گشت، چون جماعت کوکهران و قبایل کوه جود در پیجاب عصیان نمودند، لهذا سلطان محمد به غزو آنها بر آمده و بعد از سر کوبی شان در راه غزنه بدست فدائی ملاحده درمنزل دمیک ( واقع ضلع جهلم کنونی پنجاب ) به سال ( 602 هـ ق / 1205 م ) روز سوم شعبان شهادت یافت و یکی از شاعران تاریخ شهاتش را این طور گفت:

شــــهــــا د ت مــلــک بــحــر و بــر شــهــاب الــدیــن

کـــــز ابــتــدای جــهــان شــه چـــو او بــیــایــد یـــک

ســـوم زغـــرهء شــعــبــان بــســال شــشــصــد و دو

فــتـــاد در ره غــــزنــیـــن بــه مــنــــزل دمــــیــــک

جنازه سلطان را به غزنین آوردند و در قبرستانی که قبلاّ یگانه دخترش در آنجا یخاک سپرده بودند، دفن کردندم در بین غزنی و گردیز علاقه درای بنام دهک واقع است که قبر سلطان شهاب الدین را در آنجا از نو تعمیر کرده اند. (1)

سلطان شهاب الدین غوری مملکت وسیعی را در قلب آسیا مانند برادر خود سلطان غیاث الدین غوری حفظ کرد و حدود شاهنشاهی غوری را در هندوستان تا ساحل دریای گنگا رسانیده و همه هند را بنور اسلام روشن گردانید، شرقاّ مملکت وی تا ساحل گنگا و غرباّ تا اقاصی خراسان و خوارزم و نساو باورد، امتداد داشت و جنوباّ تا به بحیرهء عرب می پیوست.

حکمداران او در ممالک زیر دست این ها بودند : ملک ضیاءالدین در غور، ملک تاج الدین زنگی در بامیان، ملک حسام الدین علی کرماخ در ملتان، ملک قطب الدین ایبک در لاهور، ملک تاج الدین یلدوز در غزنه و مرمان، ملک ناصرالدین قباچه در سند واچه، سلطان بهاءالدین سام در بامیان، سلطان غیاث الدین محمود در فیروز کوه، ملک تاج الدین حرب در سیستان ، ملک تاج الدین در مکران، ملکشاه در وخش.

وزرای معروف او : ضیاءالملک در مشی، و موید الملک محمد بن عبدالله سنجری و شمس الدین الملک و عبدالجبار گیلانی اند.

پایتخت سلطان تابستان حضرت غزنه و خراسان و زمسان لاهورهند بود. قاضی ممالک او: صدر تهید نظام الدین ابوبکر و سید شرف الدین ابوبکر بن صدر شهید، و قاضی لشکر او قاضی شمس الدین بلخی بود. اعلام سلطنتش: بر دست راست سرخ و بر دست چپ سیاه بودند. و توقیع او ( نصر من الله ) و مدت سلطنتش سی و سه سال بود و به مذهب امام ابو حنیفه ( رح ) بود.

منهاج سراج از وفور ثروت در خزانهء غزنه تنها از جنس الماس یکهزار و پانصد من موجود بود. ( 2 ) در یکی از جنگهای هندوستان در ( 587 هـ ق ) که راجهء اجمیر با تمام لشکر هند به مقابلهء سلطان شهاب الدین غوری آمده بود در حوالی اجمیر، سلطان به شدت مجروح شد و سپه سالاران او فرار کردند، اما یکی از سپاهان او، سلطان را از معرکه بیرون اوردد. در مراجعت به غزنین، سلطان سپه سالاران را سیاست معنی داری کرد تا دوباره لشکر برد و اجمیر را فتح وراجهء آن را بقتل رسانید. این عاجز با الهام از این واقعه در دورهء جهاد چکامهء سروده بودم که در مجموعهء اشعارم ارمغان سنگر به نشر رسیده است. اما استاد خلیلی عین واقعه را در مثنوی (( شب های آورگی )) خود ، بسیار استادانه به نظم سپرده اند که در اینجا آوردن آن را صرور میدانم.

سلطان شهاب الدین غوری و سالارانش

دوش کــرد از حـافــظــه فــصـلی عبور از شــهـنـشــــاه وطــــن ســلـطــــان غــــور

از شـهــاب الـدیــن شـــه گــیــتـی ستان ثــــانــــی مـــحـــمـــود در هــنـــدوســتــــان

در یـکـی از جـنـگــهـــا در رزم گــــاه غــفــلــت سـرهــنـــگ و ســالار و ســپــاه

رخـنـه در نـیــروی ســلـطـانـی فـگــنـد در ســپـــاه شــه پــریـشـــانــــی فـــگـــنـــد

هرسرو سرهنگ در سـوی گـریـخـت رشتهء جــمـعــیــت لــشــکــر گــســیـخــت

شــاه را زان عـرصـه مـرگ و حیـات داد تــا ئــیـــد خــدا ونــــــد ش نـــجــــــات

دیـد آنـجـا چــون شـکـسـت خــویـش را وان ســـپـهــداران غــفـــلـــــت کـــیــــش را

تــاج سـلـطــانــی ز تـارک بـر کـشـیـد وزکــمــــر آن بــنـــد پــر گــوهــر کـشـیــد

گــفــت بــر مـن بعد از این باشد حرام بـر شــدن بـــر تـــخــت شــاهــــان کـــرام

تـــــانـــگــیــری انــــتــقــام خـویـش را بــعــد از ایــن ســلــطـان نخوانم خویش را

بــر نـخـسـپم بـعـد از ایـن روی حریر جـز بــه پــشــت اسـپ یــا روی حــصــیـر

بـــر سـر مـن کــس نـیـفــرازد عـــلــم شـــــــاه نـــامــم کــس نــیـــارد در قــلــــم

ارگ فــیــروزه دگــر نـایــد بـــکـــــار آن در و د یـــــوار و کــــاخ زرنـــــگـــار

شـاعـران دیـگـر حــدیـث غــم کـنــنــد بــر شــکــســـت لــشــکـــرم مــاتــم کـنـنـد

داد فـــرمــان تــا ســپــه ســــــالار را آنــکــه مـــانـــده عــرصـــه پـــیــکــار را

بــــا ســپـه داران و سـرهـنـگــان وی افــســـران و پــیــــش آهـــنــــگـــــان وی

بـر سـر هــریـک ســحـر پـیـش سپاه چـــادر انــد ا ز ند بــر جــــــای کــــــلاه

هـمـچـو خـر بر پشت شان پالان زنند پا ر دم چون بابوی ســـلـــطـــان زنـــنـــد

بـستـه بـر پـاهای شان بـاشـد طـنــاب زیــن ســپـــس بــر جــای زریــنـه رکاب

حکم سلطان گشت نافذ هــمــچـو تـیـغ یا چو آن بـرقـی کـه مــی تــابــد زمــیــغ

تـانـشـد پـیـروز در جـنـگ دیــگـــــر تاج را نــنــهــــاد از غــــیـــرت بـــســــر

تــا نـشــد در رزم دیــگـر کـــامــران کـــس نــدیــدش بــنـــد زریــن بــر مـیان

تــا ســـپاه غـیـر بـا یـکــسـر نــرانـد خویش را شه و سرو سلطــان نــخــوانــد

تاریخ مختصر افغانستان جلد اول ص 163 و سلطان شهاب الدین غوری ص 90- 91.

تاریخ مختصر افغانستان جلد اول ص 163 و سلطان شهاب الدین غوری ص 92

جانشینان سلطان :

در آن زمان بازار برده داری گرم بود و در هرجا رواج عام داشت، و آدمی زادگان در هر دیار مانند حیوانات لایعقل و مال و مواشی خرید و فروش می شدند. اما سلطان شهاب الدین غور غلامان را تربیت شایسته میکرد و در ممالک مفتوحهء خویش سپه سالاری و نایب الحکومتی می بخشید و آنها را فرزندان حقیقی خود میخواند. گویند سلطان بدون از یک دختر که آن هم در خوردی وفات کرد و در غزنین مدفون شد، اولاد دیگری نداشت. از سلطان پرسیدند که بعد از او وارثی نیست، سرنوشت مملکت چگونه خواهد شد؟ سلطان پاسخ داد، این غلامانن فرزندان من هستند که بعد از من بسیار سالها نام مرا در خطبه جاری نگه میدارند.

این داستان را بنده به نظم آورده ام که اینک تقدیم میگردد:

فززندان سلطان شهاب الدین غوری

شـــــاه رزمـنـده شــهـــاب الــدیــن غــــــــــور پـــادشـــاه کـــوهـــســــــــار پــــر غـــــــرور

بــعــد مــحــمـــود بــزرگ بــت شــــــــکـــــن اوســـت بـیـشـک افــتــخـــــار ایـــــن وطــــن

در دیـــــار هـنـــــد بـــاشــــــد نــــــــــــام دار آن شـــــه فـــرخـــنــده خــــوی کـــامـــــــکـــار

ســلــطــنـــت را کــرد انــدرکـــــار دیـــــــن تـــا بــــر انـــــــدازد رســـوم کــفـــر وکـــیــن

ای خــوش آن سـلطان که سلطـانـی کـنـــــد دیــــن حـــق را زان نـــگــــهـــبـــانــــی کــنـــد

بــود دایــم روز و شـب انـــدر جـــهـــــــاد در ره نــــابـــــودی ظـــــلــــــم و فـــســــــــــاد

هــرکـجـا بت خانـه دیـد و بـت شکـــسـت قــــــدرت آن بــــت پـــرســتــان گـشـت پـسـت

هـنــــد را او داد راه حـــــــق نـــشـــــــان جــلـــوهء تـــوحـــیـــد را کــــــردش عـــیــــان

دعـــــوت اســــلام را تــعــمـــــیـــم کــرد امـــر حـــق را ســـجـــــده تـــســلــیــــم کــرد

مـقـصـدش هــرگـز جـهـان گیری نــبــود بـــــــر ســــــر خـلـــــق خـــدا مــیـری نـبـود

ایـن روایــت هـسـت در تـــــاریـــخ ازو زان شــهــنــشــــاه بــــــزرگ خــــوبـــــــرو

کو به عمر خویش فرزنـدی نــداشـــــت در شبــسـتــان هــیـــچ دلــبــنـــدی نـــداشــــت

جزیکی دختر که در خـوردی بــمـــــرد در زمـــیـــن غــــزنــه در خــاکــــش ســپـرد

بــعـــد از آن در بــوســـتــان کــردگـــار نــخـــل امــیـــــدش نــــیـــــاورد هــیــچ بــار

بــود روزی شـــاه انــدر بــــــارگـــــاه بـــــــر فـــراز تــــخـــــت بــا تـــاج و کــلاه

نــزد وی حـــاضـــر هـمـــه یــــاران او آن وزیــــــــــران و ســــــپــــــــــه داران او

زان هـمـه یـکـتن بــسی جــراَُت نــمــود پــیــش آمــد شــــاه را خـــدمـــت نــــمـــــود

خــواست دستـوری که گوید یک سخن در حــضـــــور شـــاه در آن انـــجـــمــــــــن

شــاه فــرمــودش کــه حـرف خود بگو تـــا بـــه بــیـــنـــم چــیــســت آن گـفـتـار تــو

گــفــت شــاهــا عـمرت افزون از شمار بــــاد! بـــا تــائــیــــد ذات کـــــــردگـــــــــار

روزهــای شــد تـــا بـفـکـرت انــــدرم انـــدریــن انــــدوه و حــســــرت انــــــــدرم

گــرتــر مــــی بــود فــرزنــد نـیـســـت نـــخــــــل امــیــــــد تــر پـیـونـد نـیـســــت

کــیــســت تــا بـعـد از تـو گیر جای تو مــلــک تـــو ایــن مــسـنــــد والای تــــــــو

شـاه تــا ایـن گــونــه گـفـتـارش شـنـود خـــســــروانـــه در جــوابــش لــب گـشـود

گــفـت اگــر مــانــد زشــاهــان جـهــان چــنــد فــرزنــد بــرومــنــــــــد جـــــــوان

مــر مـــرا فـــرزنـــد مـانــد بـی شـمـار مـــن هــمـــی دارم بــدیــشـــان افــتـــخــار

ایـــن غــــلامـــان انــد فـــرزنــدان مــن هـــر یــکـــی بـــر جـــای دلـبـنـدان مـــن

وارث تــخـــت مــن و تـــاج مـــن انــــد لایــــق بــالــیــــن دیــبـــاج مـــــن انــــــد

نــیــســت هـرگـز عزت از روی نسب بــر تـــری بــاشـــد ب تــقـــوا و حـسـب

هــرکــه گــیـرد بــعــد مــن شـمشیر را بـــر فـــرازد راَُیــــت تــکــبــیــــــــر را

بـی گـمـان او نـیـک فـرزنــد مــن است یـــادگـــارم هــســـت ودل بـنـد مـن است

هــم چـنـان شــد بـعـد از آن شـاه عزیز در دیــار غــزنــــه و در هــنــد، نــیــــز

بــود نــامـــش از غــلامــانـــش بــجــا ســالــهـــا بــس ســالــهــا بــس ســالـهـا

میــر قـطـب الـدیـن ایـبـک را بـه بـیـن شــد بــدهــلـــی شــاه مــارا جــانـشـیـن

بــررکــابـش بــوسـه زد فـتـح و ظـفـر شــد زتــیــغــش بـس فـتـوحــات دگـــر

مسـجـد دهــلـی اســــت مـعـمـــاری او آن مــنـــار قــطــب شـــه کـــــــاری او

غــزنــه شــد مــوروث مــریـلـدوز را آن غـــلام خـــواجـــــگــی آمــــــوز را

خــلـجـیـان یـکـسـر غـلامـان شـهـنـــد اهــل دانــش زیــن ســخـنـهـا آگـهـنــــد

شـمـسـیـان هـم بـنـدگـانـش بــوده انــد زیــن جـهـت سرها بگردون سوده اند

ای خـوش آن شـه بـنـده سرداری دهد مســنـــد و تــاج و جــهــانــداری دهـد

از حـضـیـض خــاک ذل بــــردارش بــــرفـــــراز تــخـــت ز بــگـــذاردش

مـســتـمـنــدی را بــرومــنــی دهـــــد بنده ای بـا عــــــز فـــــرزنــدی رســـد

ایـــن عــمـل جزوی نکرده هیچ شاه بـــــر روانـــــش بــاد الــطـــاف الــلـــه (1)

سلاطین دهلی در هندوستان و بقول طبقات ناصری سلاطین معزیه مربوط طبقه چهارم حاکمیت غوریان از ( 602 تا 962 مطابق 1406 – 1554 م ) حکومت کردند، بدین تفصیف که: سلطان ( شهاب الدین ) محمد غوری بعد از آنکه هندوستان شمالی را بدست خود و یا بدست سرداران خویش تا نزدیکی دهانه شط گنگ تسخیر کد، قطب الدین ایبک یکی از غلامان خودرا به نیابع در دهلی گذاشت و چون شهاب الدین محمد غوری در ( 602 هـ ق /1206 م) بشهادت رسید. قطب الدین خویشتن را پادشاه هندوستان اعلان نمود اولین سلسلهء مسلمانان را که منحصراّ در هندوستان فرماندهی داشته اند تشکیل داد، چه قبلاّ قسمت مسلمان نشین هند حکم یکی از مستعمرهء خارجی غزنویان را داشت، این سلسله را که اولین سلاله از پیج سلسلهء است که قبل از دورهء سلطنت مغول بر هندوستان حکومت کرده اند، سلاطین مملوک می گویند و بزرگترین سلطان التتمش است.

التتمش با کمال قدرت ناحیه واقعه د شمال جبال وینضیا را تحت فرمان خود نگاه داشت و خلیفهء عباسی بغداد فرمان رسمی سلطنت را بنام التتمش که اولین دولت مستقل مسلمان را در هند تشکیل داده بود، صادر نمود.

رضیه دختر التتمش تنها زنی است که بر کرسی سلطنت دهلی جلوسی کرده و بعد ها ملکهء ویکتوریا بسال ( 1858 م ) از غیر مستقیم همین مقام را یافته است.

ترکان خلجی دومین سلسلهء مسلمان را در هندوستان تشکیل داده اند و ایشاه حوزهء اقتدار مسلمین را بماورای جبل وینضیا کشانده و برولایت دکن نیز است یافته اند.

علاءالدین محمد در سال ( 672 هـ ق / 1297 م ) کجرات را مجدداّ مسخر کرده و تادکن را یکی از ولایات تابع دهلی نموده است.

فهرست سلاطین مملوک و یا سلاطین معزیه از این قرار است:

الف:

1 – قطب الدین ایبک ( 602 هـ ق / 1206 م )

2 – آرام شاه (607 هـ ق /1210 م ) پسر قطب الدین ایبک

3 – التتمش شمس الدین ( 607 هـ ق / 1210م ) پسر قطب الدین ایبک

4 – فیروز شاه اول، رکن الدین ( 632 هـ ق / 1235 م )

5 – رضیه ( سلطان) (634 هـ ق / 1236 م )

6 – بهرامشاه، معزالدین ( 637 هـ /1239 م) این سه تن فرزندان التتمش اند.

7 – مسعود شاه علاءالدین ( 639 هـ ق / 1241 م ) ولد فیروز اول.

8 – محمود شاه اول ناصر الدین ( 644 هـ ق / 1246 م ) پسر التتمش.

9 – بلین، غیاث الدین ( 664 هـ ق / 1287 م ) نواسهء غیاث الدین بلین.

ب: سلاطین خلجی:

1 – فیروزشاه ثانی، جلال الدین (689 هـ ق / 1290م )

2 – ابراهیم شاه اول، علاءالدین ( 695 هـ ق / 1295 ) فرزند فیروز ثانی.

3 – محمد شاه اول، علاءالدین (695 هـ ق / 1295 م ) مجهول.

4 – عمر شاه، شهاب الدین ( 710 هـ ق / 1315 م ) پسر محمد شاه اول.

5 – مبارکشاه اول ، قطب الدین ( 716 هـ ق / 1316 م ) ولد محمد شاه اول.

6 – خسرو شاه، ناصرالدین ( 720 هـ ق / 1320 م ) ولد مبارکشاه اول.

که بعد از این ده سلسله، تغلقیه و لودیان و شیرشاه سوری و اخلاف او تا ( 962 هـ ق / 1554 م ) در دهلی حکومت کرده اند. ( 2 )

بقول منهاج سراج، این پادشاهان خطبه را بنام سلطان شهاب الدین میخواندند و سکه را بنام او ضرب میکردند.

پادشاهان مالوه غوری از ( 804 تا 937 هـ ق مطابق 1401 – 1530 م )

مالوه یکی از قدیمترین دولت های طایفهء رجپوت است که مدتها در مقابل مسلمین از خود مقاومت بخرج داده اند، مالوه مدت سه قرن مقاومت نمود تا در عهد سلطان بلبن پسر التتمش شمس الدین حدود ( 664 هـ ق / 1265 م ) از سلاطین دهلی مطیع شد، سرحد طبیعی آن عبارت بود از طرف جنوب نهر نریدا، از شمال چمبل، از مغرب گجرات و از مشرق بند لخند. ولی در عهد سلاطین خلجی هوسنگ آباد و اجمیر و رن تمبور واللیچ پور را شا مل بود و چیتور نیز گاهی به سلاطین آن خراج میداد.

پایتخت اسلامی مالوه در شهر مندو قرار داشت که آنرا هوشنگ غوری در جلگه، وسیعی در میان دره های عمیق ساخته بود و مساجد ان اشتهار بسیار داشت، از ملوک مسلمان دو سلسله یکی بعد از دیگری در مالوه سلطنت کرده اند.

اول سلسله، که آن را دلاور خان غوری از حکام سلاطین دهلی تشکیل داد و شامل او و دوپسر ونواده اش بیش نیست.

دوم سلسله که محمود خلجی وزیر نوادهء دلاور خان بپا کرده و آن در ( 937 هـ ق / 1530 م ) از بامیان رفته.

1 – غوریان مالوه:

1 – دلاور خان غوری ( 804 هـ ق / 1401 م )

2 – هوشنگ البخان بن دلاور ( 808 هـ ق / 1405 م )

3 – محمد غزنی خان بن هوشنگ ( 838 هـ ق / 1434 م )

2 - غلچیان :

1 – محمود شاه اول خلجی ( 839 هـ ق / 1435 م )

2 – غیاث شاه بن محمود ( 880 هـ ق / 1475 م )

3 ناصر شاه بن غیاث شاه ( 906 هـ ق/ 1500 م )

4 – محمود ثانی ابن ناصر شاه ( 916 – 937 هـ ق / 1510 – 1530 م ) (3)

سلاطین آن کوت طبقهء از ملوک که از ( 643 تا 791 هـ ق ) در هرات حکومت رانده اند، نیز از نژاد غوریان اند، این سلسله توسط تیمورلنگ منقرض گردید.

این بود داستان سلطنت خاندان غوریان که از ( قرن هفتم تا قرن پانزدهم ) از خراسان تا اقاصی هندوستان، رجال فاتح و پرورندگان فرهنگ و هنر و دانش داشته اند و فرهنگ درخشان و عظیم سلاطین اسلامی که امروز در سرتاسر نیم قارهء هند و آسیای میانه موجود است، قسماّ پروردهء دست دانش پرور این دودمان است. درود جاویدان بر روان ایشان باد. ( 4 )

و این فصل را در همین جا به پایان می رسانیم.

مثنوی گنگشت خاطره ها اثر مستمند صفحه 100 نسخه خطی.

طبقات سلاطین اسلام استانلی لین پول ترجمه اقبال میزان 1363، ص 265-271.

طبقات سلاطین اسلام، همان چاپ ص 279.

امیر کرور و دودمان او تالیف پوهاند عبدالحی حبیبی، چاپ کابل 1361 ص 84.

......................................................................................................................................................................................

فصل سوم

برخی از علماء و شعرای که به غور منسوب بوده اند

مشکل عمده درین قسمت فقدان مراجع و نبودن ماَُخذ است، چنانکه قبلاَ متذکر شدیم طوفان فتنهء مغول و حملات چنگیز خوان آشام، تمام آثار کتبی، تاریخی و جغرافیائی و دیوان های شعراء و نویسندگان عطر طلائی امپراطوری غوریان مسلمان را نابود کرد.

اکنون به ناچار باید درین موارد به اشارات مجمل اکتفاء و به عنوان مشت نمونهء خروار تذکر گذرا نمود و گذشت. دریان بخش تحقیقات بیشتری انجام داده ام که در تاریخ ( غورستان) نوشته این حقیر موجود است، اما اکنون آن تاریخ خیلی از من دور افتاده، و حتی هنگام نوشتن این سطور، طبقات ناصری نیز در دسترس نیست.

بهرحال، از علماء و شعرای معروف دوره ء غوریان اند : امام فخرالدین رازی، نظامی عروضی سمرقندی، احمد میدانی نیشاپوری، علی باخرزی، قاضی منهاج سراج جوزجانی، محمد بن منور میهنی، قاضی وحیدالدین مرورودی، امام صدرالدین کرامی نیشاپوری، معزالدین هروی، شیخ الاسلام جلال الدین ورشاد، مولانا سراج الدین جوزجانی، ابونصر فراهی، محمد عوفی، ملکیار غرشین، قطب الدین بختیار و ملک الکلام فخرالدین مبارکشاه، این تعداد کسانی بوده اند که آقای حبیبی از منابع مختلف در تاریخ مختصر افغانستان (جز یکی دوتا ) فهرست وار آنان را نام برده است. (1)

نظامی عروضی سمرقندی در چهارمقالهء خود از یک تعداد شاعران دیگری که منسوب به دربار غور بوده اند، نام می برد، بدین قرار : ( واسامی ملوک غور آل شنسب خلد الله ملکهم ) باقی ماند به : ابوالقاسم رفیعی، و ابوبکر جوهری، و کمترین بندگان نظامی عروضی و علی صوفی و دواوین این جماعت ناطق است به کمال و جمال و اکت و عدت ( ساز و برگ ) و عدل و بذل، و اصل و فضل، و راَُی و تدبیر، و تائید و تاَثیر این پادشاهان.......(2)

دریغا از آن شاعرانی که نظامی عروضی آنان را دارای دیوان های معتبر معرفی کرده است، بجز از خود وی که از روی چهار مقاله اش او را کم و بیش می سناسیم از دیگران و دواوین ایشان هیچ اثری پیدا نیست و هیچ خبری هم درجای نداریم. بعد از این اجمال، تا جای که برای ما میسر است در مورد معرفی مختصر علماء و شعرای دورهء غوریان بقرار ذیل صحبت می آوریم.

1 – امام فخرالدین رازی رحمة الله علیه و غفرانه :

ای قـــبـــلـــه افــتــخــار افــغـــان وی کــعــبــهء ثــانــی خـــراســـــان

در مــد ر ســـهء تـو فخــررازی ســرگــرم قـیـاس و رای و بـرهــان

بـــر دسـت خــرد کلــــیـــــد داده تــا بــاز کــنــد رمـــوز فــــرقـــــان

این سه بیت از چکامهء بلیغ و شیوای مرحوم استاد خلیلی خطاب به مسجد جامع هرات اقتباس شد.

ابو عبدالله محمد بن عمر بن حسین بن حسن بن علی طبرستانی رازی مشهور به امام فخر، فقیه شافعی و دانشمند علوم معقول و منقول، معروف به ابن الخطیب و فخرالرازی متولد ( 543 و یا 544 هـ ق ) در شهر ری متوفی ( 606 هـ ق ) در هرات (3)

کتبی که تصنیف کرده است تا به دوصد عنوان میرسد، اما اندکی از آثار مطبوع وی در دسترس است. مفاتیع الغیب مسمی به تفسیر کبیر در 12 جلد بخط دقیق خود وی بوده است. زندگی امام فخرالدین رازی سراسر مبارزه با دشمنان اسلام از گروه های گمراه گرفته تا یهود و نصاری بود، وی برملیت اسلامی توجه زیاد داشت. این امام بزرگ به اتفاق موَُرخین مدت ها زیادی را در بامیان سپری کرده و مورد احترام وارادت خاص سلطان بهاءالدین بن سلطان شمس الدین نواسهء ملک فخرالدین مسعود بامیانی بوده است و رسالهء بهانیهء خود را بنام سلطان مسمی و به وی اهداء کرده است. ( 4)

در مورد علاقهء امام و شهاب الدین غوری و فیات الاعیان ضمین ترجمه فخر رازی نوشته است: و در جمله از مال با شهاب الدین غوری صاحب غزنه معمامله کرد و سپس اراده کرد که حقش را بصورت کامل از آن بگیرد و سلطان در اکرام وی و انعام بروی توجه زیاد نمود. از این درک مال هنگفتی حاصل کرد. و در آن چیزی نمی بینم که بر فخررازی ننگین باشد، زیرا این شهاب الدین طوری که ابن الاثیر در المکامل گفته است: مردی بود ، شجاع و دلیر، حملات زیادی به سرزمین هند نموده در حصهء رعیتش عادل و با ایشان رویهء نیکو داشت و دربین شان مطابق شرع شریف حکم میکرد و علماء دربار او کنفرانسها دایر کرده و درباره، مسایل فقهی و غیره سخن رانی میکردند و فخر رازی در منزل او وعظ میگفت روزی به آنجا آمده موعظهء ایراد کرد و درپایان کلامش گفت: ای سلطان! نه قدرت تو می ماند و نه تلبیس رازی، ما همه بسوی خدا باز میگردیم، پس شهاب الدین آن قدر گریست که از کثرت گریه مردم را بروی رحمت آمد، زیرا او مرد رقیق القلب بود، سپس ابن الاثیر بعد از آوردن قصهء میگوید که : ای بیان عدالتب میکرد و مطابق شرع برایشان و یا علیه ایشان حکم می نمود. وی گفته است که امود بر بهترین سیستم جاری بود.....دربارهء شاهان غوری ابن اثیر می گوید: دولت ایشان از حیث روش عدالت و جهاد بهتر از همه دول بود و از جملهء سلاطین غوری که در موعظه های رازی حاضر می شدند، یکی غیاث الدین محمود بود و دربارهء او ابن اثیر گفته است: و این محمود عادل حلیم و کریم بود و از حیث اخلاق کریمترین شاهان غوری بود، خداون رحمتش کند!

ابن اثیر موَُرخ معاصر وی در سال ( 630 هـ ق ) وفات یافته است. بناء شهادت وی ارزش و اهمیت بسزای دارد، شهاب الدین غوری در نخستین شب ما شعبان سنه ( 602 هـ ق) وفات یافته است. ( شهید شده است.)

باری به سلطان گفت : ما در سایهء شمشیر تو ایم! و سلطان به وی گفت: و ما در پرتو آفتاب علم تو ایم!

امام با سلطانن غیاث الدین غوری نیز محبت زیاد داشت و رسالهء غیاثیهء خود را برایش اهداء کرد. در مراَت الجنان یافعی آمده است : وقتیکه امام به هرات آمد خیلی زیاد از طرف دولت احترام شد و آن بر گروه کرامیه گران آمد.....

و غیاث الدین برای امام رازی در هرات در نزدیکی مسجد جامع مدرسهء بناء کرد و فقها از اطراف در آن جمع شدند و آن برای کرامیه که در هرات زیاد بودند گران آمد و غوری ها همه از گروه کرامه بودند که نسبت به رازی بد بین بودند و شدید ترین مردمان در مخالفت بر ضد وی ملک ضیاءالدین پسر عم سلطان و دامادش بود.

سلطان غیاث الدین غوری در فیروزکوه مجلسی به اشتراک علمای کرامیه و حنفی و شافعی برای مناظرهء امام ترتیب داد، بعد از مناظره کرامیان دست به فتنه و شورش زدند وسلطان جانب امام را گرفت و شورش را بذریعهء عساکر دولتی فرونشاند. (5)

استاد خلیلی می نویسد: (( تاریخ نگاران متفقند که سلطان غیاث الدین غوری مدرسهء بزرگ برای وعظ و تدریس حکیم اسلام امام امت فخرالدین رازی در جوار مسجد جامع اساس نهاده بود و چنانکه از اقوال دیگران و نگاشته خود امام بر می آید، مسلم است که وی نزد سلطان شهاب الدین و غیاث الدین و نزد بعضی از ملوک الجبال یعنی امیران بامیان مقام و منزلتی رفیع داشته....)) (6)

اغلب آثار امام فخرالدین رازی به عربی است اما از خلال حر ف های تاریخ نگاران بر می آید که به زبان فارسی دری نیز تاَُلیفاتی داشته است. امام ذولسانین هم بعربی و هم به فارسی اشعاری را می سرود. کتاب مطلع العلوم این شعر را منسوب به امام میداند:

اگـــر دشــمـــن بــســـازد بــا تـو ای دوســت تـــو مــیــبــایــد کـــه بــابـه دشمن بسازی

گــــرت رنـجـی رسـد مـخـروش و مـخـراش تـــوکـــــل کـــن بـه لـطـف بــی نــیــــازی

و گـــرنــه چـنـد روزی صــبـــــر فـــــرمــا نــه او مــی مــانــد نـه تــو نـه فـخـر رازی (7)

مزار این مام بزرگ در شهر هرات واقع است، بیست سال قبل گنبد زیبای بر آن ساخته بودند و مسجد و مدرسهء در جوار آن به کمال زیبائی آباد و معمور بود. این حقیر ایامی را در آن مدرسه بسر برده ام و ابیات فوق بر گنبد آرامگاه امام بخط نستعلیق زیبای استادان هرات به کاشی نوشته شده بود. اما در سال 1371 وقتی به مزار امام رفتم، از آن مسجد و مدرسه بجز پشته های از خاک وخشت چیز دیگری باقی نمانده بود و گنبد آرامگاه فر غلطیده و سنگهای لوح مرمرین آن قطعه قطعه شده بودند، بخاطری که منطقهء جنگی بوده است. روسها آن حوالی را مین کاری کرده بودند، در همان وقت مقالهء نوشتم و قصیدهء گریه بر مزار امام رازی را سرودم که در یکی از اشعار های روزنامه اتفاق اسلام به نشر رسید.

(1) رجوع شود به تاریخ مختصر افغانستان جلد اول، ص 164، چاپ کابل 1364.

(2) چهار مقاله تالیف نظامی عروضی سمرقندی ص 45 باهتمام دکتر محمد معین، تهران 1366.

(3) فرهنگ فارسی تالیف دکتر محمد معین جلد اول ص 1310، تهران 1358.

(4) رجوع شود بتاریخ مختصر افغانستان جلد اول ص 159 و سایر کتب تاریخ :

(5) شرح حال و آثار امام فخرالدین رازی تالیف علی محمد حسن العماری ترجمه پوهنمل غلام علی امین کابلی 1367، ص 24-25 و 101 و 144.

(6) رسالهء مسجد جامع هرات نگاشتهء استاد خلیلی ص 5 چاپ پاکستان 1363.

(7) مطلع العلوم ص 93 چاپ هند.

2 – نظامی عروضی سمرقندی صحب ( چهار مقاله ) :

ابوالحسن نظام الدین یا ( نجم الدین ) احمد بن عمر بن علی سمرقندی مشهور به نظامی عروضی نویسنده و شاعر قرن ششم هجری است، وی بدربار ملوک غوریهء بامیان مختص و معاصر خیام و معزی است.

از اشعار او جز چند قطعه شعر متوسط، چیزی بجای نمانده است، ولی در مقالت دوم کتاب چهار مقالهء خود از قول امیر عمید صفی الدین اشعار خود را واجد متانت و جزالت و عذوبت، مقرن بالفاظ عذب و مشحون به معنی بکر و خویشتن را در شعر بی نظیر معرفی میکند.

چهار مقاله:

اثر منثور او چهار مقاله بنام ابوالحسن الدین علی شاهزادهء غوری ابن غخرالدوله مسعود بن عزالدین حسین تالیف شده است. نام اصلی این کتاب ظاهراّ ((مجمع النوادر )) بوده، ولی چون دارای چهار مقالت است، بنام چهار مقاله شهرت یافته است. این کتاب بین سالهای ( 551 و 552 هـ ق ) تالیف شده است و شامل یک مقدمه و چهارمقاله است. اول : در ماهیت دبیری، دوم : در ماهیت علم شعر، سوم : در علم نجوم، چهارم: در علم طب.

مولف در هر مقالت، نخست دیباچه ء در تعریف موضوع آورده و سپس قریب ده حکایت به مناسبت آن ذکر کرده است. ( 1 )

درین کتاب شرح حالات و اشعار بعضی از شعراء که به زمان موَُلف نزدیک بوده اند، آمده و خود کتاب از نظر سلامت انشاء و طرز سخن و اسلوب عبارت، در ردیف اول آثار منثور فارسی محسوب است. (2)

نظامی عروضی تا آخر عمر به دربار پادشاهان غور بسر می برد.

3 – احمد میدانی نیشاپوری صاحب ( مجمع الامثال )) :

ابولافضل احمد بن محمد میدانی نیشاپوری در 517 هجری قمری در نیشاپور وفات یافته است. و کتاب مجمع الامثال وی شامل امثال مشهور عرب میباشد. ( 3)

4 – علی باخرزی صاحب ( دمیة القصر )):

دمیة القصر ( ع. پیکر کاخ ) کتابی است به عربی، تالیف باخرزی مشتمل بر هفت فصل در باب شعرای عربی زبان، دو نسخهء خطی آن در موزهء بریتانیا موجود است. (4) از احوال باخرزی معلومات زیاد تر در دست نیست.

5 – منهاج سراج جوزجانی صاحب ( طبقات ناصری )) :

ابو عمر منهاج الدین عثمان بن سراج الدین جوزجانی مشهور به (( منهاج سراج )) وفات (660 هـ ق ) وی مرد فاضل ودر علوم دین، حدیث، ادب متبحر بوده و در خدمت ملوک غور و غرجستان میزیسته. در سال 624 هـ ق به سغد و مولتان رفت و به دربار ناصرالدین قباچه راه یافت. بعد از شکست ناصرالدین قباچه از التتمش بدربار التتمش پیوست ومدتها در خدمت او وپسرش ناصرالدین محمود شاه میزست. مهم ترین اثر او کتاب طبقات ناصری است، در تاریخ عمومی که در 23 بخش بنام (( طبقه )) تدوین یافته و از اینره به طبقات معروف است. این کتاب در سال ( 657 – 658 هـ ق ) نوشته شده است. طبقات بفارسی است و مخصوصاّ شرح سلسله های سلاطین را در بر دارد، ولی در ضمن وقایع مهمی از تاریخ مانند بعضی حوادث دورهء غزنوی و شرح سلطنت مغول و مخصوصاّ تفصیل قلح و قمع اسماعیلیه که غالباّ مشهود خود موَُلف بود، در این کتاب با سبک متین و روان بیان شده است. ( 5)

مهمتر اینکه در اینکه در این کتاب سلطنت غوریان بشکل کامل آن با شرح و تفصیل و بادقت و صحت آورده شده است. موَُ لف که شاهد تمام حوادث بوده از چشم دید خود و از روایات موَُثق، رویدادهای آن عصر را معلومات میدهد. اگر این کتاب همی بود، تاریخ هم دربارهء غور مبهم و تاریک بود، خوشبختانه این اثر ارزنده بارها در کشور خود ما در کا بل و مملکت ایران با تصحیح و تعلیقان پوهاند حبیبی چاپ گردیده و دردسترس همگان قرار دارد.

آقای حبیبی می نویسد: و اما نثر منهاج سراج... از نثر بیهقی نیز تفوق جسته و سبقت یافته است، اگر طبقان را سراپا بخوانید، اغلاق و ابهام را در ان نخواهید یافت، نثری است سهل و ممتنع و حاوی تمام صفحات ادبی زبان پارسی، جملات آن از هم مجزا و خبرهای جمل واضح و روشن است، صراحت دلالت و روشنی ادای مقاصد در آن آشکار است. بهرحال، مولانا نثر نویسی است، جادونگار و طبقات وی از شهکارهای نثر زبان پارسی است. ( 6)

نمونه ء نثر منهاج سراج:

فتح اجمیر بدست سلطان شهاب الدین غوری

(( سلطان غازی دیگر سال لشکر اسلام جمع کرد، بانتقام سال گذشته روی به هندوستان نهاد و این داعی از ثقهء شنید که از معارف بلاد تولک و جیال بود، لقب او معین الدین.

او می گفت که : من در آن لشکر با سلطان غازی بودم، عدد سوار لشکر اسلام در آن وقت، صدوبسیت هزار بر گستوان بود.

چون سلطان غازی ( طاب ثراه ) با چنین استعداد نزدیک رای کوله رسید و از قلعه تبرهنده را بصلح گشاده بود، و در حدود تراین لشکر گاه کرده، سلطان تعبیهء لشکر بساخت و قلب و بنه ورایات و علامات و چتر و پیلان در عقب بقدر چند گروه بگذاشت وصف راست کرده، اهسته می آمد و سوار برهنه و جریده راچهار فوج فرموده بود و از هر چهار طرف کفار نامزد کر و فرمان دان: می باید که از چهار طرف میمنه و میسره و خلف و قدام لشکر کفار، بهرطرف ده هزار سوار تیر انداز، دست بر لشکر کفار میدارند. و چون پیلان و سواران ملاعین حمله میکنند شما پشت میدهید، و پتک اسپ از پیش ایشان دور می شویدم لشکر اسلامیان هم برین منوال کفار را عاجز کردند، حقتعالی اسلام را نصرت داد و لشکر کفار مهنزم گشت و (( پتهوارارای )) بر پشت پیل بود فرود آمد، و بر اسپ نشست و تا حد سرستی گرفتار آمد، و او را بدوزخ فرستادند.

(( گوبنداری دهلی)) در مصاف گشته شد، و سر او را سلطان بشناخت، بدان رو دندان شکسته ( که سال گذشته خود سلطان آنهار را بتوسط نیزه شکستانده بود ) و درالملک اجمیر و تمام سوالک چون هانسی و سرستی و دیگر دیار فتح شد، و این حال نصرت در شهور سنه ثمان و ثمانین و خمسمانة (( 588 هـ ) بود.)) (7)

منهاج سراج در عربی و دری شعر نیکو می سرود، اشعاری از او در طبقات ناصری در مدح التتمش و در مسایل عرفانی به یادگار مانده است.

نمونه شعر منهاج سراج:

نعت شریف

این مــردهــان تنگ تراتنگـهــا شکر شاخ نـبـات تــســت بـر آونـگـهـــــا شکر

تابوی بود شکر از آن چشمهء حیات آورده از خــجــالـــت آن رنــگــهــا شکر

هرگز کجا رســد بـلـب بــا حلاوتــت گر قطع کـرد خــواهـد فـرسـنـگها شــکر

با لعل او مزه کند از بهر هر جلاب از راه طعنه بین که خورد سـنـگها شکر

دعوی زوق کرد مگر چون لبت بدید با خود ز شرم کرد بـسـی جـنـگـهـا شکر

چون گـشـت لـذت لب نوشنیت منتشر از نـــام خــود کـشـیـده بسی ننگها شکر

منهاج راسـت عــرصه مــلک ســخــن فـــراخ

کـــز نــعـت تـسـت در دهــنــش تـنـگــهـا شکر

(1) دیباچه، چهار مقاله بقلم دکتر محمد معین، ص 1 – 4 چاپ تهران 1366.

(2) فرهنگ فارسی معین، جلد پنجم ص 445، تهران 1345.

(3) فرهنگ فارسی معین جلد ششم ص 1905 .

(4) فرهنگ فارسی معین جلد پنجم صفحه ء 539 .

(5) فرهنگ فارسی معید، جلد پنجم ص 1084 و جلد ششم ص 2038.

(6) تعلیقات عبدالحی حبیبی بر طبقات ناصری ص 295 .

(7) طبقات ناصری جلد اول ص 400 – 401 با تصحیح حبیبی ، طبع کابل.

6 – محمد بن منور میهنی صاحب (( اسرار التوحید )) :

محمد بن المنور بن شیخ الاسلام ابن سعد ابی طاهر سعید بن ابی سعید فضل الله بن ابی الخیر المیهنی، که کتاب خود (( اسرار التوحید فی مقامات الشیخ ابی سعید )) را در بارهء احوال و اخبار و اقوال و کرامات جد خویش از مجموعهء روایات و اطلاعاتی که درین باره داشتند گرد آورده و با ابولفتح غیاث الدین محمد بن سام پادشاه غوری متوفی (( 599 هـ ق )) تقدیم داشنه است. تالیف (( اسرار التوحید )) در حدود (570 هـ ق ) صورت گرفته است.

این کتاب از امهات کتب ادب فارسی و از جملهء آثار استادانهء زبان ماست، روانی انشاء و انسجام عبارات و رعایت تام و تمام موازین فصاحت و بلاغت در این کتاب بحد اعلای خود رسیده است. کوتاهی جمله ها و تمامی آنها بکار رفتن کلمات و ترکیبات اصیل پارسی در همه جای این کتاب بچشم می آید و و سر گذشت ها و وقایع با چنان مهارت حکایت شده است که گیرندگی خاص آنها خواننده را همواره مجذوب نگه می دارد.

اسرار التوحید، بر سه باب تقسیم شده است: باب اول در ابتدای حالت شیخ ابو سعید، باب دوم : در وسط حالت و باب سوم : در انتهای حالت او. اهمیت این کتاب در آن است که نمونه های خوبی از فارسی دری و نظم و نثر آن را در قرن 5 – 6 هـ ق بما می دهد، تا از لحاظ تحقیق در تاریخ تحول زبان و شعر و نثر پارسی مورد مطالعه قرار دهیم و چون در سراسر کتاب از زندگانی خصوصی مردمی از طبقات گوناگون در پایان قرن چهارم و آغاز قرن پنجم هـ ق سخن رفته است، از باب مطالعه در تاریخ اجتماعی این دیار، در آن روزگار و هم چنین از حیث تحقیق در تاریخ تصوف، نیز اثر سودمند و ارزنده ای است.(1)

التقاطی از مراسم اهدای کتاب به سلطان غیاث الدین غوری:

(( پس این دعاگوی بخیر ( محمد بن منور) خواست که حضرت پادشاه اسلام، سلطان معظم، شاهنشاه اعظم، مالک اقارب الامم، مولی ملوک العربالعجم، مغیث العباد، ناصر اولیاءالله، قاهر اعداءالله، معین خلیفة الله، غیاث الدنیا و الدین، معزالاسلام و المسلمین، عضدولدولة القاهره، تاج الله الزهراة، جلال الامة الباهرة، نظام العالم، ابوالفتح محمد بن سام، قسیم امیرالموَُمنین ... در خدمتی کند و تحفهء فرستد تا چنانکه در هیچ حالت این دعا گوی بخیر، از اقامت رسم دعای دولت و ادای شکر نعمت آن پادشاه عالم عادل فارغ و خالی نیست.... داعی مخلص گرد خدمتی و تحفهء که دردنیا عدیم المثل باشد، گشتن اولی تر و بادب نزدیکتر دید چه محقق راَُی اعلاست که هزچه تحفهء دنیا وی است همچون دنیا فانی است.... و چون جوامع همت سلطان اعظم... بر احراز فواید دینی مقصور بوده است، اعتقاد مخلص آن است که این تحفه بموقع در محل قول افتد... خواتس که این تحفه که کامل ترین و بزرگترین تحف است، بحضرت آن پادشاه فرستد که بهترین و بزرگوارترین حضرتهای ملوک دنیاست، چه امید بفضل و کرم حق سبحانه و تعالی واثق است، بل یقین صادق، که این سلطان عادل چنانکه در دنیا بزرگترین ملکی است از ملوک دهر و خوب ترین پادشاهی است از پادشاهان عصر، هم بعدل و هم باعتقاد و هم بمذهب و هم به سیرت... و چون حضرت مصطفی (ص) فرموده است: الدنیا مزرعة الاخرة واین پادشاه در دنیا جز تخم عدل و انصاف با رعایا و احسان با ضعفا ء و زیر دستان و سخاوت و مروت با اهل دین و خیر نمی کارد و هر آئینه فردا ربع این تخم جز چنین ثمرهء می نتواند بود که: فی مقعد صدق عند ملیک مقتدر.... آفریدگار تعالی و تقدس... پادشاهی این سرای فانی آن سایهء حق را به سلطنت و مملکت آن سرای باقی مقرون گرداناد و هرچه صلا دین و دنیای این سلطان عادل در آن است، بفضل و کرم خویش میسر و محصل گرداناد! و الحمدالله....)) (2)

القاب و اوصافی که در اول مراسم اهدای کتاب آمده، از طرف خلیفهء بغداد به شاهنشاه غوری اعطاء شده بود که تقریباَ در تمام کتیبه های عصر غیاث الدین غوری بآن القاب بر میخوریم. از این گونه اوصاف پسندیده که یکنفر روحانی معاصر سلطان بیان میدارد، می توانیم مقام و عضمت آن پادشاه را بخوبی درک نمائیم و از ارادت و محبت علماء و اهل دین در آن زمانه که نسبت به وی داشته اند، واقف شویم.

نمونهء از نثر اسرار التوحید یا نثر پارسی دری عصر غوریان:

راه رسیدن به حق

از شیخ ماسوال کردند که از خلق بحق چند راهست؟ بیک روایت گفت هزار راه پیش است. و بروایت دیگر گفت: بعدد هر ذراتی از موجودات، راهی است بحق، اما هیچ راه نزدیکتر و بهتر و سبکتر از آن نیست که راحتی بکسی رسد یا (( راحتی بدل مسلمان رسانی )) و ما بدین راه رفتیم و همه را بدین وصیت می کنیم. (3)

شیخ ابو سعید ابو الخیر و ابن سینا:

حکایت: یک روز شیخ ابو سعید قدس الله روحه العزیز، در نیشاپور مجلس میگفت: خواجه ابو علی سینا از در خانقاه شیخ در آمد و ایشان هرو پیش از این یکدیگر را ندیده بودند، اگر چه میان ایشان مکاتبه رفته بود. چون بوعلی از در در آمد، شیخ روی بوی کرد و گفت: حکمت دانی آمد، خواجه بو علی در آمد و بنشست، شیخ با سر سخن رفت و مجلس تمام کرد، و در خانه در رفت، بو علی با شیخ در خانه شد و در خانه فراز کردند و با یکدیگر سه شبانه روز خلوت سخن گفتند که کس ندانست و هیچکس نیز بنزدیک ایشان در بیامد، مگر کسیکه اجازت دادند و جز به نماز جماعت بیرون نیامدند، بعد سه شبانه روز، خواجه ابوعلی سینا برفت، شاگردان او سوال کردند که شیخ را چگونه یافتی؟ گفت: هر چه میدانم، او می بیند، و مریدان از شیخ سوال کردند که ای شیخ! ابو علی را چگونه یافتی؟ گفت: هرچه ما می بینیم، او می داند. (4)

دوزخی بر بهشتیان

حکایت: شیخ ابو سعید بمرو رود می شد، چون به بغشور رسید، جای ناخوش دید و مردمانی نیکو بزرگ، و بیشتر ائمه و اهل تقوی بودند، و چنین گویند که سیصد مرد مفتی و متدین در بغشور بوده است، و جمله عوام شهر مصلح بودند، حکایت کنند که وقتی یکی از عمال سلطان خواست که در ان شهر فسادی کند، عام و خاص آن شهر از صغار و کبار جمع آمدند و گفتند: البته ما تن در آن ندهیم که کسی در شهر ما قاعدهء فساد نهد، یا ارتکاب معصیتی کند، یا فرزندان ما بدانند که فساد میتوان کرد و آن خصومت بجای دور برسید و عقبت تن در ندادند و نگذاشتند، چون شیخ آنجا رسید، گفت: این شهر، دوزخی است بر بهشتیان و از آنجا به مروالرود شد.( 5 )

و یا این حکایت که مربوط به غرجستان ما بود، صحت از اسرار التوحید را پایان می دهیم.

(1) از مقدمهء دکتر ذبیع الله صفا استاد دانشگاه تهران بر اسرار التوحید که در تهران 1348 باهتمام و تصحیح خود بطبع رسیده است.

(2) مقدمة اسرار التوحید هما چاپ ص 10 – 12.

(3) اسرار التوحید چاپ مذکور ص 302.

(4) اسرار التوحید هما چاپ ص 209.

(5) اسرار التوحید، هماچاپ ص 250 .

7 – ابو نصر فراهی صاحب (( نصاب الصبیان )) :

ابو نصر احمد فراهی شاعر قرن ششم و هفتم هجری وفاتش 618 هـ ق معاصر و مداح ملک غازی یمین الدوله بهرامشاه بن حرب از ملوک سیستان و نیمروز که مطیع سلطان غیاث الدین غوری بودند، ابو نصر نصاب الصبیان را به نظم در آورده است. ( 1 ) و نیز کتاب فقه الشیبانی موسوم به جامع الصغیر را نیز به نظم آورده است. (2)

8 – ملک الکلام امام شرف الدین احمد فراهی:

وی معاصر ابو نصر فراهی است که اهل یک شهر بوده اند، یک قطعه شعر وی را منهاج سراج در طبقهء 14 در شرح حال بهرام شاه حرب از ملوک نیمروز نقل میکند:

شـــه نــیــمــروزی و در روز مــلــکــت خــجـــســتــه هــنــــــوز اول بــامــداد اســـت

مقطع ان:

نــمــانــد فــرامــوش بــریـــاد خــســرو ثــنـــای فـــراهــی اگــر هــیــچ یــــــاد اســت

حبیبی می نویسد که : عوفی این شاعر را بنام الامام شرف الدین محمد بن محمد الفراهی دارای فضایل و منبع زلال و صاحب علم و عمل گفته است.

و وقتی عوفی اورا در فراه دیدار کرده و اشعار او را نقل میکند، از جمله یک قصیدهء غرا در قافیق وفا به مطلع :

چو هست زیر نقاب عمل جمال وفا صبای عهد مجوی و دم شمال وفا

از غزلیات اوست:

تـــــوئـی ای جــان ز دو لــب درمــانــم مــرهــمــم گــرنــکــنــی در مــانم

نــکــنـــی کـــار بــــــــرای دل مــــــــن تــو خـود ایـن راه نــدانـی دانــــم

آنــچـــه زان بــیــش نــبــاشد غـم تست و ازچــه زان کــم نــبــود مـن آنم

شــکری از تــو بــجـای خـواهـم داشـت گــرچــه از پــسـته دهـی بـستانم ( 3)

9 – محمد عوفی صاحب (( لباب الالباب ))

عوفی ( منصوب به عوف ) سدید الدین محمد بن محمد بخاری نویسنده و دانشمند معروف در اواخر قرن 6 و اوایل قرن 7 بین ( 572 – 635 هـ ق / 1176 – 1232 م ) وی از اعقاب عبدالرحم بن عوف صحابی معروف است.

جد عوفی امام ابو طاهر یحیی بن طاهر بن عثمان از علمای حدیث و معرفت انساب عرب بود. و خال او شرف الزمان محمد الدین محمد بن ضیاءالدین عدنان سرخکتی دانشمند و موَُلف تاریخ ملوک، ترکستان ( خاقانیان) است.

عوفی در نیمهء دوم قرن ششم در بخارا بدنیا آمد و تحصیلات خویش را در هما شهر بانجام رسانید. پس از آن مدتها در بلاد ماوراء النهر و سیستان و خراسان سیرو سیاحت و دیدار فضلاء پرداخت و تا سقوط خوارزمشاهیان در خراسان بسر می برد و گاه بوعظ و تذکیر اشتغال می ورزید. مدتی هم صاحب دیوان قلج ارسلان خاقان نصرة الدین عثمان بن ابراهیم بود. مقارن حمجهء مغول غوفی به سند گریخت و به خدمت ملک ناصرالدین قباچه از ملوک غوری در آمد، و کتاب (( لباب الالباب )) بنام عین الملک وزیر این پادشاه تالیف کرد. و سپس تالیف (( جوامع الحکایات )) به بنام ناصر الدین قباچه آغاز نمود. ناصرالدین در سال (( 645 هـ ق ) از شمس الدین التتمش شکست خورد و خود را برود سند انداخت و غرق شد. جمیع خدم و حشم وی به التتمش پیوستند، از آن جمله عوفی بود که به خدمت وزیر التتمش ابو سعید جنیدی مخصوص گردید، و جوامع الحکایات را که نخست میخواست بنام ناصر الدین قباچه تالیف کند، بنام این وزیر، برشتهء تحریر در آورد. عوفی ( فرج بعد از شدت ) تالیف تنوخی را هم از عربی بفارسی ترجمه کرده است. ( 4)

لباب الالباب در شرح حال شعراء و ادباء از آغاز شعر فارسی تا زمان موَُلف و شامل دو جلد است که ترجمهء حال 169 شاعر و ادیب و سخنور در آن آمده، و در حدود ( 618 هـ ق ) تالیف شده است. (5)

10 - فخرالدین مبارکشاه غوری ( ملک الکلام ):

صاحب (( نسب نامهء منظوم غوریان ))

ملک الکلام و امیر الشعراء فخرالدین مبارکشاه غوری معاصر سلطان علاءالدین جهان سوز و سلطان غیاث الدین محمد غوری بوده است. وی نسب نامه سلاطین غوری را بنظم آورده بود که منهاج سراج آن کتاب را در فیروزکوه دیده بوده و از آن در طبقات ناصری به کمک حافظه استفاده کرده است.

فخرالدین شاعر زبردست و بدیهه سرا بود و سلطان غیاث الدین غوری علاقه، خاصی به او داشت، متاَُسفانه از نسب نامهء منظوم ملک الکلام فخرالدین مبارکشاه جز ابیات چند باقی نمانده و مانند دیگر آثار و کتب غالباّ در فتنهء مغول نابود گردیده است. آن ابیات در فصل اول کتاب، در مبحث (( تابش نور اسلام در غور)) آورده شد. و نیز یک رباعی وی در وصف باغ ارم زمینداور در فصل چهارم خواهد آمد.

آقای حبیبی می نویسد که: قرار نوشتهء ابن اثیر، نام پدرش حسن بوده و در (602 هـ ق ) وفات یافته، در عربی و فارسی شعر خوبی می گفت و نزد غیاث الدین پادشاه غزنه و هرات منزلت عظیم داشت. محمد عوفی در لباب الالباب او را به تفصیل ستوده است وقصاید و رباعیات اورا بسلامت و لطافت مشهور دانسته گوید: و این تصیده در مدح ملک سیف الدین خسرو جبال گفته است:

دســت صــبــا بــر گــشــاد روی عــروس بــهـار

بــر ســر او چــشـــم ابــر کــرد زژالــــه نـــثـــار

بــــرق بـــر آورد تــیـــغ رعـــد فـرکـوفـت کـوس

ســرو عــلــم بـر فـراخـت لـشـکـر گل شـد ســوار

مقطع:

انــجــم و مــردم مـقـیـم تـابـع فـرمانـت باد بر غرض و کار تو چرخ فلک را مدار

از غزلیات اوست:

آنــکـه خــواب بــود تـرا دل بـخـواب دیـد در تــیـره شــب بـدیـده جـان آفـتـاب دید

جــان پــر از نـشـاط تـرا در کـنـار یافت گوش پر از سماع بکف پر شراب دید

فـریـاد از آن مـقـام کـه بــیـدار گـشـت دل آگاه گشت که این همه دولت بخواب دید

زلفش ندیده در کف و از دست روز گار نزدیک شد که بگسلد از بسکه تاب دید

رباعی:

بــاز ایــن دل دیــوانــه هــــوا خـواهـد کــرد هـــرلــحــظــه بــهــر ســوی نـــدا خــواهــد کـــرد

روزی دو ســه از عـشـق مگر آسود است آنـــرا بــبــلا کــنـــون قــضــا خــواهــد کــــــــرد

دل در سـر زلـفـت آرمـیـدن خـــو کــــــرد هـر لــحـظـه بـهـر سـوی دویــدیــن خـــو کـــــــرد

چــون مــوم شــدم نـزد منـش بـاز فـرست اکــنـــون بــمـــوی ســـر دویــــــــدن خـــو کـــــرد. ( 6)

آقای حبیبی جای دیگر در تعلیق (63) می نگارد که : این فخرالدین مبارکشاه غوری شاعر نسب نامهء غوریان نباید با فخر مدبر مبارک بن منصور مشهور به مبارکشاه نویسنده (( آداب الحرب و الشجاعة)) و شجرهء انساب مبارکشهی خلط شود، در حالیکه مبارکشاه اول در شوال (602 هـ ق ) فوت شده و مبارکشاه ثانی سالها بعد از این در هند زندگی داشته و شجرهء انساب و تاریخ خود را بعد از (602 هـ ق ) به قطب الدین ایبک تقدیم داشته و آداب الحرب و الشجاعة را بنام شمس الدین التتمش ( 607 – 633 هـ ق ) نوشته است.

استاد حبیبی می افزاید که ابن اثیر، دربارهء شخص اول می نویسد: مهمان سرای داشت که در آن کتابها و شطرنج گذاشته بود، تا مهمانان از هر طبقه که باشند، علماء به مطالعهء کتابها پرداخته و جاهلان ببازی شطرنج مصروف گردند.

در هفت اقلیم ایم احمد رازی، دو قصیده از فخرالدین مبارکشاه در مدح ملک سیف الدین غوری متوفی ( 558 هـ ق ) موجود است. در حبیب السیر 2/155 کتاب در علم نجوم، المدخل المنظوم فی بخرالنجوم باو نسبت داده شده که در کشف الظنون حاجی خلیفه نامش بصورت مغلوط مبارک اوذی ( بجای مرو روذی ) طبع کرده اند ( 5/1167).

ظهیر الدین سگزی ( سیستانی ) هنگامی که از نیمروز برسالت دربار غور در حضرت سلطان غیاث الدین غوری رفت، نسبت به وی الطاف ها شد، و صدر اجل فخرالدین مبارکشاه غوری، او را انعام و افر داد و او در شکرانهء ان مبارشکاه را مدح ها گفت و چند بیت دو قصیده ، مدحیه او را هدایت نقل کند که در یکی از آن گوید:

مــیــل یا رانــم بــشـکـر بـود و ایـنـک بـهـر شـان

شــعــر فـخـرالــدین بـجـای شهد و شکر می برم

برای تفصیل رجوع شود به مجمع الفسحاء 2/ 850 (7)

و بدین ترتیب یکی دیگر از علماء و نویسندگان دورهء غوری اعنی فخر مدبر مبارک بن منصور مشهور به مبارکشاه نویسندهء (( آداب الحرب و الشجاعة )) معاصر و ملازم قطب الدین ایبک و شمس الدین التتمش را نیز در ضمی معرفی مبارکشاه غوری بمعرفی گرفتیم.

(1) فرهنگ فارسی معین جلد پنجم ص 95 – 96.

(2) فرهنگ فارسی معین جلد ششم ص 2122.

(3) تعلیقات عبدالحی حبیبی بر طبقات ناصری ص 372 – 373 .

(4) فرهنگ فارسی معین جلد پنجم ص 1221.

(5) فرهنگ فارسی معین جلد ششم ص 1806.

(6) بعلیقات عبدالحی حبیبی بر طبقات ناصری ص 282-285.

(7) تعلیقات عبدالحی حبیبی بر طبقات ناصری ص 397 – 398 .

11 – محمد بن عمر فرقدی:

شاعر معرف خراسان است و د رآنجا به کمال هنر و قوت فضل اشتهار داشته و بدربار شاهنشاه معروف سلطان غیاث الدین محمد بن سام غوری منسوب و بوده و بقول عوفی اشعار او در آن بار گاه معقول افتاده و قصاید زیادی در مدح سلطان موصوف داشته است. در مدح سلطان غور گوید:

ای تــیــــغ تـــو بــی مــجــال و تــاَُخــیـر چــــون تــیــــغ ســپـیـده دم جــهــانــگـیـر

در عــــالــــــــم کـهـل یـک جوان بـخـت مسـئـل تـــــو نــدیـــده گــنــبــد پـــیــــــر

ای بـــــر دربــــــارگـــــاه جـــــاهـــــت نـــه حــلــقـــهء چـــرخ هـمـچـو زنـجـیر

و نیز از وی است:

کـــس از مـلـوک جـهـان یــادگـار تـیـغ و قــلــم نــبــوده اسـت مــگــر شــهـــریــار تــیــغ و قـلـم

مـلـک مـحـمـــــد ســام جــهــان ستـان که فزود بــغــر یــمــن یــمــیـنـش بـسار تــیـــغ و قــــــــلم

گــهــی بــنـفـشـه دهــد گــاه لالــه آرد بــــــــار زبــیــد و نــرگـس بـی بـرگ و بــار تـیـغ و قـلـم

بـــر حســـود و رخ بــدســـگــــــال اور دارد بــرزدی و بـه کـبـودی شـعـار تــیـــغ و قـــلــــم

یــکـی بـخـنـدد بــر دشــمــن یـــکــی گـــریــد بــرزم و بــزمــش ایــن اســت کـار تـیـغ و قـلـم

فــــروغ لــون رکـــاب و نــگـــیـــــن او دارد از آن شـد اســت جـهـان خـواسـتــار تـیـغ وقـلـم

بــســـا کــشــیـــد جــهــان انـتــظـار دولت او چــنــانـکـه دانـش و داد انـتـظـار تـیـغ و قــلـــم

چو سیل و صاعقه کوشنده است و چوشنده بـغـرق و حــرق عــدویـت دوبــار تــیــغ وقـلـم

بــزهـر و قهر بر آری همی هلاک و دمار زدودمــان عــدوزان در مــار تـــیـــــغ و قـلــم

میـان تـهـی و دور وی اســت دشـمـن مگر بـاصـل هـسـت زخــویــش و تـبـار تـیـغ و قـلـم

بـرنـگ مـهـرو سـپـهـرند وزنفاذ تو هست فــزون ز مــهــر و سـپـهـر اقــتــدار تـیغ و قـلـم

نـبـوده اســت و نـبـاشـد ز خسروان جهان نـظـیـر و مثـل تـو کـس حق گزار تیغ و قـلـم

ز انـتـقـام تـو آن دیــن دشـمـن تـو چـو شـد انـامـل و کـف تو جـفـت و یار تـیغ و قــلـــم

کــه دیــد ز آهـــن و آتـش بــاول و آخـــر؟ رخ شـخـوده و فــرق فـــگار تــیــــغ و قــلـــم

اگر چه هرچه ازاین شعر خوب خاطر زاد یــکـــی نــبـاشــد از صد هــزار تـیـغ و قـلـم

ولــیــک هـسـت زمانه گواه من کاین بار مـر ایـن قـصـیده بـو شـهـریـار تـیـغ و قـلـم

بـحـکـم تــو قــلــم و تـیـغ تـا شود گـلـگون شگـفـتـه بــاد ز تـو نـوبـهـار تــیــغ و قــلــم

شگفته سرو خایسک خودره بــاد عدوت چــو تـیــغ چــون زکــار راز تــیــغ و قــلــم. (1)

12 – احمد کافی:

فریدالزمان شرف الدین از شعرای بزرگ عصر غوریان است، مولد و وطن اصلی این شاعر معلوم نیست و باستناد تذکره نگاران، این شاعر در فیروزکوه به دربار سلطان غیاث الدین غوری بسر برده، قرار نگارش صاحب مجمع الفصحاء، اسم و کنیت او فرید الدین احمد بن محمد ایزد یار کافی است و در دربار غیاث الدین غوری برتپهء ریاست دارالتحریر سلطنتی سلطان موصوف رسیده حتی به مقام خلافت نیز ارتباطی داشته، چنانچه خلیفه الناصر الدین الله در حق او التفات نموده از اشعار او معلوم میشود که در سخن مهارت بسزا داشته، قصیدهء در مدح سلطان غیاث الدین سروده که در تشبیب گل و می و در مدح آفتاب و سایه را در هر بیت التزام نموده و بقول صاحب مجمع الفصحاء بعضی از ابیات این قصیده با ابیات قاضی منصور اوزجندی توارد یافته:

ای گـــــل و مـــی را بــرخـســار و لـــب تـــو افــتــخـــــار

چــــون گـــل مــیـگـــون بــبــار آمـــد مــی گـلـگـون بـیـار

شکـل گـل چون شکـل جام و رنگ می چـون رنگ گــل

هــسـت گــــویـی هـردو را از هـم صفـت هـا مـسـتـعــار

باغ را بــی گـل کــجــا بــاشــد دریــن هـنـگــام قـــــدر

جــام را بــی مــی کــجــا بــاشــد دریـن مـوسم قـــرار

گـل ز مــی گـیـرد شـعـاع و مــی ز گـل گیرد فروغ

بـا گـل و مـی عـیـش کـن بـی زحـمـت خـار و خـمـار

خـاصه چون سلطان اعظم گل به پیش و می بدست

مـطـربـان را خـوانـد پـیـش و بـنـدگــان را داد بــار

ســایــهء یــزدان غـیـاث دیــن و دنـیـای کـافـتـاب

زان بـیـارایـد چـمـن کـزرای او دارد شـــعــــــار

شــهـــر یــاری کـافـتـاب و سـایــهء اقـبـــال اَُو

بر سـتاره سعد و نحس اخـتـران شـد کـامـگـار

آفـتـاب سـایـه دار است او جهان را گـاه عدل

سخـت نـادر بـاشـد الـحـق آفـتـاب ســایـه دار

سایه پرور است خصمش ز آفـتــاب تیـغ او

همچو سایه ز آفتاب از بهر آن جــوید قرار

از بــرای ســایـهء او خــال را خـدمت کـنند

آفـتـاب انـدر مـیـسرو آسـمـان انـــدر مــــدار

از پــی فـخـر آسـمـان هـردم وصـیت مـیکند

کـافـتـابـا سـایـهء اریــات اورا سـجــــــده آر

در مثل صد شهریارش باشد اندر روزکین

زآفتاب او را بسایه کی گـــــذارد شـهـریار

همچو سایه کیز هما آمـد هـمایون بر جهان

آفتاب دولتش ایمن بـمـانـدســت از غــبــار

گرهمی خواهی قیاس و شاه و خصم شاه کرد

ســایــهء شــب را بـبـیـن بـا آفـتـاب روزگار

ر بـصــور آفـتـابی گـردد آن کش دشمن است

سایهء اعلام مهصورش بر آرد زو دمار (2)

13 – حکیم ضیاء الدین عبدالرافع هروی:

حکیم ضیاء الدین عبدالرافع بن ابوالفتح هروی از جملهء دانشمندان دوران خود بوده است. در حکمت و فلسفه دسترس کامل داشته، وی اولاّ بخدمت ملک خسرو آخرین شاه غزنه و بعد بدربار غوریان و از مداحان سلاطین غور قرار گرفت.

به علاوه قصیدهء نا تمامی که از این شاعر دانشمند در برخی از تذکرده ها مذکور است رسالهء منظرم جلالیه در (( تفسیر نود نه نام )) از وی است سال وفاتش معلوم نشد.

14 – از هری هروی:

اسمش جلال الدین بود و از هری تخلص میکرد، هدایت صاحب مجمع الفصحاء ویرا از فحول شعراء می شمارد و ابیات معدودی که در مدح تاج الدین محمد است از وی نقل کرده آنست و آن این است:

ای در غـــم تـو گـشـتـه مـرا چـشـمـه سـار چـشـم نــا خــرده مـی چـراسـت تـرا پـر خـمـار چـشـم

خــونــم هــدر مـکــن کــه بــیــلابــهــای خــــــون خــود مـی نـهـد سـزای مــن انـدر کـنـار چـشــم

جــای رســیـده کـار کــه بــی وصـل روی تـــــو بــا هـجــر تــو بـکـشـتـن مـن گـشـتـه یار چشم

دادی بــوصــل وعــده و گـفـتـی ز روی طــنـــــز چـیـزی کـه کـس نـیـافـت تـو از مـا مدار چشم

گـر وعـــدهء وصـال تــو جـانـــا روا نـــشـــــــــد بـاری مــرا سـپـیـد شــد از انــظـــــار چـــشــم

گــر تــیــره گــشــتــه چــشــم دارم روا از ازانک بـــی روی تــو نـیـایـــــد مـا را بـکـار چـشــــم

نـی نی چـراست تـیـره کـه هــر روز مـی شـود روشــن ز نــور طـلـعـت فـخـر کـبـار چــشـــم

صدری که هست یوسف چاهش به خــاصــیت روشـن کـنـد جـهـان را یـعـقـوب وار چــشـــــم

در مـلـک شــاه خـواجـه صـاحـبـقـران تـوئــی زان سـانـکـه بـر حـواس بـود شـهـریـار چشـم

پـــر مــی کـشـد ز دشـمـن جـاهـت بـدسـت قـهـر

چــرخ ر مــــردی چـــو ز مـرد زمـار چـــشــم

15 – ظهیر الدین سگزی:

اسم او ظهیر الدین نصیر و مولد او سیستان است به قول صاحب مجمع الفصحاء باری از بلاد نیمروز برسم رسالت بدربار سلطان غوری رسیده و از این سلطان و ملک الشعرای او فخرالدین مبارکشاه غور انعام و افر یافته، ملوک نیمروز مطیع دربار غور بودند.

وی در مدح فخرالدین مبارکشه گوید:

ای بـلـفـظ تـو زنـده جـان سـخـــــــن ای زطـــبــع تـــــو زاده گـــان ســخــن

چـو تـو در هـیـچ دور پـر نـکـشـود شـــــاهـبــازی ز آشــــــایــن، ســخــن

چون تو در هیج وقت زخ نه نمـود آفـــــتـــــــابــــــی ز آســمــان ســخــــن

نـیـم کـاران طـبـع و ذهـن تـــوانـــد نـقــشــبــنــدان پــــرنـــیــــان ســخــــن

آن ســـواری کــه زخ نـگــردانــی هـرگــز از هـیـچ پــهــلوان ســـخــــــن

کذا! دشمن شایان نیست که هست خــاطــرات گـنـج شـایـگــان ســخــــن

داد مـلـک سـخـن بـده کــه تـوئـی مــهــدی آخــــر الـــــزمــان ســـخـــن

لـمـن الـملک زن که شـد سخـنـت مالـک الــمـلــک در جــهـان سـخــن

صد هــزاران کـرامت و اعـجـاز درج فـــرمـــــود در مـیـان ســخـــن

و نیز اوراست:

از ادای شـــکـــر انـعـامـش چـنـان عـاجــز شــدم

کاین زمان صد خجلت از طبع سخنور مـی برم

پـیـش تـخـتـش نــامـه انـــــدر سـر چـوهـد هـد آمد

طوق در گردن زشکرش چون کبوتر مـــــی برم

تا به تشریفم سرو تن کرد چـون صـبــح و شــفـــق

سر از آن صبح و شفق بر خـــرج و اختر می برم

داد اســپــــــی یـــاد رفــتــــــارم کــه بـا رفـتـار او

شــرم مــی دارم کــه نــام بــاد صـر صر می برم

نــی کـه بـر یـک خـلـعـت معهود مقصود است بس

ز اصـطـنـاعـش صـد هـزار انـعـام دیگر می برم

مـیـل یـــارانــم بـشــکــر بـــود ایــنـک بـهـر شـان

شــعــر فــخــرالــدیــن بـجـای شهد و شکر می برم

اتـفـاق رجـعـت از فـیـروز کــوهــم ویـن عـجـب

مـن بـضـاعـت بـار خـوذستان و عسکر می برم

تـشـنـگـان راه عـشـقـش را کـه بـس دل تفته اند

شــربـتـی از چـشـمـهء حـیـوان و کوثر می برم

شــعـــر من سحر است و نادانی من بین که سحر

بر گــزافــه سـوی مــوسـی پـیـغـمر(ع) می برم

رسم ابر است این و برمن عـقـل میخندد چو برق

کاین چنین قطره سوی دریــای اخضر می برم ( 3)

16 – عجیب جوزجانی:

عجیبی جوزجانی از شعرای مشهور در بار بهاء الدین سام بن الحسین است. اسمش شمس الدین و تخلص وی عجیبی و در خطهء معروف جوزجان که از متصرفات غوریان بود، بدنیا آمده صاحب لباب الالباب شعری چند از این شاعر را که در مدح سلطان بهاء الدین سام است نقل می کند:

چـــون شـــمــع روز روشـــن از ایــن آسـمـان نـــا گـــه در او فــتـــاد بــدریــای قــیــــروان

دوش زمـیـن و فـرق هــوا را زقــیـرو مشک ســحـــر سـپـهـر سـپـیــر رداکــرده طیلسان

آورد پــای مـهـر جــو در دامــــن زمـــیـــــن بـگــرفــــــت دسـت مـــاه گـــریــبــان آسـمان

بر طـارم فـلک چو شــه هـنـد شـــد مـکـیـــن در خــاک تـیـره شــد مـلـک روم را مـــکان

گـردون چـو تـاج کـسـر بـمـعـجـزات حـسـن از در و لـعــل چـتـر سکـنـدر بــرو نــشـــان

زهره چو گوی سیمین بر چرخ و در برش دنـبـال بـرج عــقــرب مــانــنـــد صـولـجـان

با همچو شـکـل صـرح ممرد به پیش چشم بر روی او فـشـانـده هـمـه گــنـج شـایـگان

بهرام تافـت از فـلـک پـیـجـمـیـن هـــمـــــی چو نانکـه دیـده سرخ کـنـد سرزهء زیـــــان

بر جـیـس چـون شـمـامـهء کـافـور پر عبیر کــیـوان چــو در بـنـفـشه ستان برگ ارغوان

پروین چو وق پویه گـران تـرکـنی رکاب جــوزا چــو گــاه حـمـله سبکتر کنی عـنان

دیـواز شـهـاب گـشـتـه گـریزان بران مثال چــــــون خـصـم مـنـهـزم ز سنان خـدایگان

انـدرشـبـی چـنـانـگــه غـضـنـفر شدی دلیل و اندر شبــی چـنـانـکـه دلاور شـدی جـبان

مـن روی سـور راه نـهـاده بــفـــال سـعــد امــیـد خــود بــریـده ز پـیـونـد خـانـــــدان

راهــی چـنـانـکه آید از او چــشـم را خــلــل راهــی چـنـانـکـه باشد از و روح را زبان

رنـگش چونیش گژدم و سنگش چوپشک مار زین عـقـل را عـقـوبـت وزن طبع رافغان

در آب او ســمـــک نــرود جــز بـسـلـســـله بـر کـوه او مـلـک نــرود جـز بـه نـردبان

هر چندریگ و سنگ و که و غار او فزود زنــج وبــلای تــن صــرر و آفـــــت روان

زو دردلم نبود خطر زانـک هـمـچـو حـرز رانـــدم هــمـــی ثــنـــای خـــداونـد برزبان

خسرو بهاء دولت و دین سـام بـن حسـیـن کاقـبـال هــســت بـسـتـه بـفـرمـان او میان (4)

این قصیده را تحت عنوان : در مدح یکی از پادشاهن، استاد سعید نفیسی در دیوان انوری ص 234 چاپ کرده اند، که علاوه بر اختلافات لفظی و معنوی از این قصیده که در اینجا بنام عجیبی است مطول تر است، بیت اخیر این قصیده در اینجا این طور است:

قــطــب جــلال شــاه مـعـظـم کـه روزگار در حـصـن قـدر وحشمت او هست پاسبان

(1) غوریان، تالیف عتیق الله پژواک کابل 1345، ص 262 – 263 .

(2) غوریان همان چاپ ص 264.

(3) غوریان، همان چاپ، ص 266 – 269 .

(4) غوریان همان چاپ ص 270 – 272 .

17 – حکیم انوری:

او حدلادین محمد بن محمد، حجةالحق، شاعر و دانشمند قرن ششم هـ ( قرن دوازدهم میلادی) تحصیلات وی در علوم ادبی و عقلی زمان، خاصه حکمت و ریاضیات و نجوم بود و او پیرو و مدافع ابن سینا بوده است.

زندگانی او در عهد سنجر بمداحی آن پادشاه و پس از مرگ او و استیلای غزان بر خراسان در ستایش امراء و سغر در بلاد مختلف گذشته. از میان سالهای که برای وفاتش نوشته اند، سال (583 هـ ق /1187 م) را اقرب بصحت دانسته اند.

انوری طبع قوی و در بیان معانی دقیق و مشکل در طی کلام روان مهارت داشت. اصطلاحات علمی در سخن او بسیار است. انوری در قصیده و غزل هردو، مهارت خود را نشان داد. دیوان او مکرر بطبع رسیده است. (1)

انوری معاصر سلطنت غوریان بوده است، هنگامی که سلطان علاءالدین جهان سوز غوری با سلطان سنجر در آویخت و سنجر او را مغلوب و اسیر ساخت، در حدود (547 هـ ق ) انوری قصیدهء در مدح سنجر ساخت و دریک بیت آن گفت:

قاعدهء تهنیت همی ننهد زانک خصم نه فغفر چین و غورنه چین است

علاءالدین از او سخت رنجیده خاطر گشت، بعد از آنکه دوباره پادشاه غور شد، انوری در دربار ملک طوطی از سران طایفهء غز بسر می برد. عوفی در لباب الالباب نوشته است که علاء الدین از ملک طوطی طی مکتوبی استدعا کرد تا انوری را نزد او در غور بفرستد، بجهت تعهد و تلطف اما در دل میخواست که او را سیاست نماید. امر عمید فخرالدین خالد بن ربیع، از موضع آگاهی داشت، صراحتاّ نمی توانست به انوری اطلاع دهد، از بیم علاءالدین نامهء کنایه آمیز به انوری نوشت. انوری موضوع را درک و بذریعهء شفیعان از رفتن به غور معذرت خواست. علاءالدین بار دیگر رسولی فرستاد و پیغام داد که: هزار سر گوسپند میدهم، اگر او را به نزدیک من فرستی. انوری به ملک طوطی گفت: چون من مرد را او به هزار سر گوسپند میخرد، پادشاه را به رایگان نمی ارزد؟ ملک طوطی را خوش آمد و او را نگاه داشت. این قضیه را مولانا جامی نیز در بهارستان خویش با اندک تصرف ایراد کرده است.

به قول استاد سعید نفیسی: از هجوی که انوری در بارهء علاءالدین غوری گفته باشد در دیوان وی اثری آشکار نیست، تنها در آغاز قطعه نوشته شده است: در جواب مکتوب پادشاه غور نیز در یک رباعی اشارهء به نرفتن به غور هست و شاید این دو مرد به همین واقعه مربوط باشد. (2)

اول اما آن رباعی:

آخـــــر غــم غور از دل ما دور شود وین ماتم هجر دوستان سور شود

لشکر کش گردون چو در آید به حمل فرمانده گیتی به نیشاپور شود(3)

اما آن قطعه این است.

کــــلبـــه کــنـــد رو بــــروز و بــشـــب غم و شادی و خرد و خواب من است

حـــالـت دارم انــــــدرو، کــــــه در آن چرخ در غبن ورشک و تاب من است

آن سـپـهـرم درو، کــه گــوی سـپــــهـــر زره نـــــور آفــتـــــاب مــــن اســـت

وآن جــهـــانـــم درو، کـه مـوج مـحـیـط والــهء لـمـعـهء ســــراب مــــن است

هــرچـــه در مـجـلـــس مـلـــوک بــــود هـمــه در کـلــبــهء خـــواب من است

رحـــل اجـــــزا ونـــان خــشـــک بــرو گــرد خـوان مـن و کـبـاب مـن است

شــیــشـــهء صبـــر مـــن، کــه بــادا پر پـیـش مــن شـیـشهء شراب من است

قـلـــم کــوتـــه و صــریــر خـوشــــش زخـمـه و نـغـمـهء ربـــاب مـن است

خـــرقـــهء صـــوفــیـــانــــــهء ازرق بــرهــزار اطـلــس انتخاب من است

هـــرچــه بـیـرون ازین بود کم و بیش حـاش لـلـمـسـامـعیـن! عذاب من است

گــنـــده پـــیــــر جـهــان جـنـب نـکـند هــمــتـی را کــه در جـنـاب من است

زیــن قـــدم راه رجــعــتــم بــتــســت آنـکــه او مــرجــع و مـآب من است

ایـــن طــریــق ارنــمــایـشـیست خطا چــه کـنـم؟ این خطا صواب من است

خـدمـت پــادشـاه کــه بـــاقـــی بـــود نــه بــبـــازوی بــاد و آب مـــن است

گــــرچــه پـیـغـام روح پـــــــرور او هــمـــه تـسـکـیـن اضطراب من است

نـیـسـت مــن بـنـده را زبــان جواب خـانـه و جـای مـن جـواب مــــن است(4)

قابل یاد آوری است که علاءالدین غوری یکی از ملوک دانشمند و ادیب و شاعر است که عوفی دیوان اشعار او را در کتابخانهء سمرقند دیده بود، بعید به نظر میرسد که او انوری را با آن همه کمال فضل و ادب و دانش وی برای سیاست فرمودن به غور خواسته باشد، غالباّ او با انوری علاقهء فراوان داشته که حتی یکهزار گوسپند را در بدل وی می داده است و با وعدهء انعام و بقول خود انوری پیغام روح پروز خود اضطراب انوری را به رفتن غور تکسن می بخشیده وبدلجوئی خو د او را امیدوار می ساخته.

از رباعی خود وی در فوق بر می آید که انوری را ماتم هجر دوستان مانع رفتن غور شده است. و همچنان قطعه< زاهدانهء وی شهادت میدهد که انوری در حالت انزوا و گوشه گیری قرار داشته است و از خدمت ملوک از ساز و برگ آن ارزق و برق آن از عیش و نوش آن از شراب و کباب آن بلکبهء خراب، به تلاوت قرآن، بنان خشک، بقلم، بخرقه صوفیانه دم شیشهء صبر، قناعت ورزیده بوده، علت آن هم دل شکستگی انوری از استیلای طایفهء وحشی غز بر خراسان و سقوط و اضمحلال ممدوح وی سنجر بوده است. بدلیل اینکه انوری قصیده غرای (( اشک خراسان)) خویش را در همین وقت سروده وبه خاقان کمال الدین محمود از ملوک آل افراسیاب و خواهرزادهء سنجر که در ماوراءالهنر حکمرانی داشته فرستاده و راجع به فتنهء غزا از او استمداد خواسته:

بـــر سـمـرقــنــد اگــر بـگـذری، ای بـاد سـحـر نـامــه اهـــل خـــراســان بـبـر خـاقـان بر

نــامـــه ای مـطـلـع آن رنـج تــن و آفـت جـان نامه ای مقطع آن درد دل و سوز جـــگـر

نــامـــه ای بــر رقـمـش آه فــریــبــان پـــیـــدا نامه ای در شکنش خون شهیدان مـضـمر

نــقـــش تــقـریرش از سینهء مظلومان خشک سـطـر عـنـوانـش از دیـدهء مـحـرومان تر

خــســرو عــادل خـاقــان مـعـظـم کــــز جـــد پادشــاه هـسـت و جـهـانـدار بـه هفتاد پدر

دایــمـــش فـخـر بـدانـسـت که در پیش ملوک پــسـرش خـواندی سلطان سلاطین سنجر

بـازخــوانـد زغـزان کـیـنـه، کـه واجـب بـاشد خــواسـتـن کـیـن پدر بر پسر خوب سیر (5)

این قصیده خیلی مطول است و بیانگر احساسات غم انگیز انوری و عملکرد ظالمانهء طایفهء رستم پیشهء غز که پس از استیلای آنان انوری گوشهء غزلت اختیار کرده است.

انوری علاقهء مفرطی به سرزمین غور، به مملکت غور، به مردم غور و به ملوک غور داشته است، جای که (( در مدح ملکان شهاب الدین و ناصرالدین فرموده )).

عـــرصـــهء مــمــلــکــت غــور چــه نــا محدود است

کــه در آن عــرصــه چـنـان لـشـکــر نـا مـعـدود است

رونـــق مـلـــک سـلـیـمـــان پــیــمـــبــــر ( ع ) دارد

عـــرق سـلـطـان چــه عـجـب کـز نـسـب داود اسـت

چـشـم بـد دور، کــه بـس مـنـتـظــم اسـت این دولت

آری ایــن دولــت را مـنـتـظـمــی مـعـهــــود اسـت

ای بـــــرادر ســخـــن راســـت بـخـوانــم گـفـتـن

راسـتــی بـهـــر تـا (( فـاسـتـقم )) اندر هود است

عـقــل دانـــد کــه مـهـــیا بــوجـود دوکـــس است

هـــرچـــه از نــظـــم و زترتیب درو موجود است

از یــکـــی بـــازوی اســلام هـمـه ساله قوی است

وزدگـــر طــالـــع دولـــت ابـــداّ مــســعـــود است

گـــوهـــر تــیـــغ ظـــفـــر پـیشهء این از افتحست

هــیـــت دســت گـهــر گــســـتر آن از جـود است

مــردی و مــردمـــی از هــردوچـنـان مـنـتـشـرنـد

که شعاع از مه ورنگ از گل و بو از عـبـود است

فــضــلــهء مــجــلــس ایــشــان چــو یـغـمـا دادنـد

گـفـت: رضـوان بر ما چیست؟ همان موجود است

هـر چـه در ملـک جهـانـست چه ظاهر، چه خفی

هــر دو در نـسـبـت ایـن هـردو نظر مردود است

تـیــغ شــان گـــر افـق صـبح شود، غوطه خورد

در زمـیـن ظـل زمـیـن کــان ابــداّ مــمـدود است

خــصـــم دولـــت را چـــون عود سیه سوخته اند

کــار دولـت چه عجب ساخته گر چون عود است

بــر تـمــامــی حـسـد حــاسـد، اگــر بـیـنـی کـس

چــرخ را ایــن بـیــقـا و آن بـعـلـو مـحسود است

نـیـسـت الـقـصـه کـمـالــی کـه نه حاصل دارند

جــز قــدم، زانـکــه قـدیـمی صفت معبود است

باخــرد گـفـتــم: ای غــایــت مـقـصـود جـهـان

نیست چیزی که به نزدیک تو آن مفقود است

کـیـسـتـنـد آن دو خـــداونـــد؟ تـعـیـن بـنـمـای

که فــلان غــایت این شعر فلان مقصود است

گفت: زین هردویکی جز که شهاب الدین نیست

گــفــتــم آن دیـگــر؟ گفتا حسن محمود است

گفتم : اغـلـوط مده، این چه دویی باشد؟ گفت:

دویـی عـقـل، که هم شاهد و هم مشهود است

دیــرمـــان، ای بـکـمـالی که از آغاز وجود

بر جـسـود چو تویی راه دویی مسدود است

ملکی از حصر برون بادت، عمری از حد

گــرچــه در عالم محصور بقا محدود است

خــالی از ورد ثــنــای تــو مـبـادا سخنی

تا قلم را چو سخن ورد زبان مورود است (6)

استاد سعید نفیسی می نویسد: (( گویا مراد از شهاب الدین هما شهاب الدین محمد بن سام باشد که پس از مرگ ( قتل ) سیف الدین محمد بن حسین در (588 هـ ق ) در غزنی حکمرانی داشته است، و ناصرالدین نیز می باید یکی از شهزادگان این خاندان باشد. (7)

استاد سعید نفیسی در سلسلهء ممدو حان انوری عدد پنجم، غیاث الدین محمد بن سام پادشاه معروف خاندان غوری را که در (558 هـ ق ) بفرمان روائی رسید. و در 27 جمادی الاولی ( 599 هـ ق ) در هرات در گذشت. بحساب می آورد و می افزاید که : پیداست که وی از کسانی بوده که انوری در پایان زندگی خود، وی را ستوده است و دو قصیده در مدح وی دارد.

قصیده اول: در ستایش غیاث الدین محمد شاه

ســـاقـــی بــیــا، کــه وقــت می لعل روشنست مــیـــدان خـــاک تــیــره کــنــون سـبـز گـلـشـنـسـت

از تیـــغ آفــتـــــاب هــمـــه جـــو شــن غـدیر شــدرخــنــه چــون تــرا هــوس تـیـغ و جــوشـنست

هـــر جـــزو در خــیـــال مــن از گل بوستان گـــوئــی کـــه کــــارگـــاه حـــریــــــر مـــلـونـسـت

ســوری گــرفــت بــاغ ز دور فـلـک و لیک قــمـــری نــگــر کـــه شــیـــوهء او بــاز شیـونست

شــاخ درخـــت عـــود مــطـــراّ شــد از صبا زان بــادهء کـه تـیـره گــر بــوی جــنــــــدنـــســت

در خـــان تـــن مــزن، کــه زدستان عندلیب در هــربــدســت بــاغــچــه صــد جــای تــن تنست

خـیــز ای مـی قـدیـم، مــرا سیر کـن بر طل بــگــذر از ایــن حــدیــث کــه یکسر و یکمن است

رود وستــگـانـی آر، عـلـی رغــم دشـمـنان کــان دوســت را کــه مــی نـخــورد عـقـل دشمنست

جــان اســت بـــاده در تـن جامش رها مکن در جــان مــن فــرســت کــه در خـــورد این تنست

بـهـمـنـجـنـه گـذشـتـه و بهار است: گل فشان بــر خــســـروی کـــه خـــاک درش تـــاج بهمنست

چــون گــل بـسـازبـرگ چـمـن با، بهر آنک بـلــبــل بــیـــاد مــجــلــس عـــالــــی نـــــوازنست

عادل غـیـاث دیــن کــه بـیـک تـن گه و غا از بــهـــر قــصـــد جــان عــد صــد تــهــمـتـنست

فرمـانــده زمــانـه مــحــمـــد شـه آنکه ملک از رای او چو روی عـــروســـان مـــزیـــن اســت

مــوســی سخــن شهــی کــه فـرمـان جاه او بر خوان خاص و عـــام کـنـون سلوی و من است

افــراسـیـاب عـهــد، کــه ایــن عـالـم فراخ بر دشــمــنــانــش تــنــگ تــر از چه بیژن است

عـدلـش گـواه دعــوی مـلـکـست و حجتش با آن گـــوه عــدل جــهــــان را مــبـــرهــنـست

از حزم شه به نرگس مسکین نگر، از انک بــاســیـــم وزر میـــان بــیــابـــانــــش مسکنست

ور جــای سـاخـت در دل بــد خواه تیغ او نشــگــفـت از آنکه جــای گــهـر سنگ و آهنست

ای کـــرده مـــوَُمـنـان بــجــنـاب تو التجا کــان جــانــب او حــــوادث ایـــــام مـــاَمــنــسـت

تـــا طــعــمــهء عـقـاب عتابت بود برزم بـــرورده دشــمـــن تـــو چـــو مــرغ مــسـمنست

شــمــشــیـر تو زخون عدو راند رود نیل لیـــک آن نــیــل نــیــســـت درو آب رویــنـست

شـب گــرچــه حاملست ولی تا بروز حشر از زادن نــظـــیــر تـــو بـــاری ســتتـرونــسـت

زیــر زمــیــن ز بـیـم چو قارون فرو رود گـــر در نــبـــرد خــصــم تــو بـــازور قارنست

هرکس که سر کشید چو مد از امر جزم تو بــر ســـر زده هــمــــه چـــو حـــروف منونست

در چــاک جـیـب صبح چه بینی ولون او؟ کـــز خـــون حــاســـدت فــلــک آولده دامنست

از اعتـمـاد عــدل تــو در راه کــهــکـشان بــاری بــبــیــن بـمـاه که او را چه خرمن است

ایوان تو چو منزل کیوان ست، بنگر این شـعــر کــه بـــر ســحــیــفـــه شــعـر مدونست

هـــر زرهَ بـهــر گــفــت و شـنود ثنای تو ده گوش و ده زبان چو بنفشه است و سوسنست

سوسن سخن نگفت گراز رشک من چه شد مــن بـنـده تـــوام نـــه هــر آزاده چون منست

هرفن که بنده راتو در آن امــتــحــان کنی پـنــداری از کــمــال مــگر هم درین فن است

گر از ثنا بسوی دعـــایــت روم رواسـت کـــان حــرز آزمــودهء هرمر و هر زن است

پــایــنــده بــاد ســایـــهء تــو بــر جـهانیان کــز آفـتــاب رای تــو آفـــاق روشــــن است

قصیدهء دوم: در مدح سلطان غیاث الدین محمد گوید:

افـــزون بـــاز رونـــق هــــر مــرغـــزار گـــل

چـــون زیـــر بــافـــت نــالهء هر مرغ زار گل

رو راه خــســـروانــی بـلـاـل بــزن، ازانـک

شــیــریــــن لـقــا نـمـود زهـــر رغـزار، گل

چــــون گــشـــت از نسیم سحر گه عبیربار

هــیــچ از گـــلاب نــگـــرفــت اعتبار گل

تــا بــارســیـــم بــر کـف آرد، برون کشید

از غــنــچــه دست پر زر خالص عیار گل

چون عرض کرد عارض کافور وام خویش

افــگــنــد چـیـن بر ابروی مشک تتار، گل

تــاشــد قــمــر مجاز هزگل بر بساط لطف

دســت نــدب بــبـــرد ز غــور قـمـار گـل

در موسمی که مست طرب شد جهان چنانک

جــز حـــزم شــه نــدیــد دگــر هـــوشیار گل

بـــر اعــمــاد دولــت بــیـــدار شهریار

با سیم وزر بخفت بدشت آشــکــار گل

نــو بـــاودهء حــیــات ثــمـر بادهء کهن

کـافـشـانـد بــر جهـان کهن نو بهار گل

پزمرده چون بنفشه چه باشی؟ بنوش می

کـامــســال تــازه کرد چمن را چوپار گل

آن لالــه گـون میَ که خیالش چو بشگفد

نـشـگـفـت اگــر بـجـای طلبد زینهار گل

زان می دماغ خشک مرا مایه ده نخست

پــس بــر سـمـاع ایــن غزل بر نیار گل

مطلع ثانی

کـــای نــاشگـتـه چـون تو درین روزگار گل

مــانــنــد مــن ز عـشـق تـو در خارخار گل

از اسـتـمـاع شــرح مــقـــامــات حــسـن تو

قــانــون عــمـــر خــویش کند اختصار گل

تا آفــتــاب تــافــتـــه مــانــد زغـم چو من

زیــن بــیــش زیــر سایهء سنبل مدار گل

از رخ نـقـاب شـعـر بر انداز تا زرشک

پــیـــراهـــن حــریـــر کــنــد تار تار گل

در گـــردن تـــو تــا نشود خون گل زمن

بــشــنــو سـخن، منه ز پس گوشوار گل

تــا نیــلـگــون چو وسمه شود گل ز حرکت

بــر دسـت و پــای خود ز حنا زن نگار گل

چــشــمـم شدست شیفتهء روی تو از آنک

از خــاک کــوی تــســـت مـــرا یاگار گل

بــر چــشــم مــن گــذار قــدم از ره کرم

زیــرا که در خورست درین جوبیار گل

نــوروزی دگــــر چـو نداری برای شاه

باری چو من ز گـلـش خــاطــر بـیا گل

زیــرا کـــه از شگـوفهء پروین ملایکه

آرنــد پــیــش تـخـت شــه تـا جدار گل

عادل غیاث دین که حقیقت ز خلق اوست

نزدیک زیرکان جهان مــســتــعـــار گـل